Home » Intervistë, Lajme » GËZIM PESHKËPIA: KOMANDANTI I BURGUT QË NUK MË DENONCOI KUR SHAVA NGA NËNA ENVER HOXHËN

GËZIM PESHKËPIA: KOMANDANTI I BURGUT QË NUK MË DENONCOI KUR SHAVA NGA NËNA ENVER HOXHËN

GËZIM PESHKËPIAGËZIM PESHKËPIA gjat torturaveFoto e Gezim Peshkepisë,  bere ne hetuesi,  gjate torturave.   Ne koke i duket nje plage nga goditjet,  marre nda dosja hetimore e tij.  

Bisedoi Nebil Çika

Sot ne emisionin tim” Rrno per me tregue” ne Shijak TV,  dua te prezantoj per ju Z.  Gezim Peshkepia,  pinjoll i nje familje te madhe dhe te njohur ne Shqiperi, me kontribut qe nga fillimet e idese se shtetit shqiptar deri ne ditet e sotme.   Ish i burgosur politik dhe i biri i njerit prej te pushkaturave në masakrën e bombes në Legaten Sovjetike ne vitin 1951, ku u pushaktuan pa gjyq 22 intelektuale të njohur të Tiranës.
NEBIL ÇIKA:

Gëzim, unë doja ta filloja për interes të opinionit publik me historinë e familjes tuaj,  nje familje,  e cila,  që nga gjyshi,  eshte angazhuar në përpjekje për të bërë Shqipërinë,  per ta ndërtuar këtë shtet ose më mirë për ta rindërtuar dhe duket që paralel me aktivitetin ka filluar edhe një lloj persekutimi.   Me sa kam lexuar,  gjyshi yt ka qenë nga të ndëshkuarit e parë nga perandoria turke si nacionalist shqiptar.   Një histori të shkurtër të familjes tuaj…

GËZIM PESHKËPIA:

Do përpiqem ta them sa më shkurt,  të bëj një rezyme të aktivitetit të familjes Peshkëpia,  e cila ka pas mbiemrin e saj të hershëm Tajaraj,  shkëputur nga qyteti i Gjirokastrës dhe e ndare në dy degë,  një ndër degët [e saj] u vendos në Vlorë.   Gjyshi im ishte Tahsim Peshkëpia,  ishte mjek në Vlorë,  vëllai i tij,  Talip Peshkepia,  ishte jurist.   Të dy ishin të përfshirë në aktivitetin kombëtar,  anëtarë të grupit Labëria në Vlorë.   [Ata] kishin një aktivitet të spikatur dhe këtë e pagoi gjyshi im,  i cili,  pas një atentati që u bë në garnizonin turk të Vlorës,  u burgos dhe me ndëhyrjen e shokut të tij të studimeve në Stamboll,  Ferid Pashë Vlorës,  që vinte nga familja Vlora dhe kishte influence si pasha,  burgimi iu kthye në internim në Xhide të Arabisë.

Kur i erdhi koha për t’u liruar,  ra nje epidemi kolere dhe e mobilizuan si mjek të perandorisë.   Ishte pragu i shpalljes së pavarësisë.   Doktor Tasini,  i infektuar nga kolera,  vdiq në Xhide të Arabisë,  ku dhe është varrosur.   Deri më sot fatkeqësisht nuk kemi lajm se ku mund të jetë i varrosur në atë vend.   Më vonë,  fëmijët e tij të mitur,  Nexhati dhe Manushi,  u rritën nga Talipi,  xhaxhai i tyre.

NEBIL ÇIKA:

Këta ishin dhe shumë të angazhuar.   Talipi po themi dhe pjesa tjetër e familjes ishin shumë të angazhuar në momentin e shpalljes së pavarësisë,  por edhe në qeveri të Vlorës.

GËZIM PESHKËPIA:

Po, Talipi një herë kishte qenë i internuar në Sazan.   Dhe atje vuajtën nga një epidemi,  por për fat të mirë shpëtoi.   Me shpalljen e pavarësisë e gjejme jurist,  këshilltar juridik në qeverinë e Ismail Qemalit.   Për këtë kam dhe një dokument nga arkiva ku është gjendur edhe një shkrese e tij.   Kam gjithashtu dhe një dokument tjetër ku flitet se ai mund të ishte jo vetem këshilltar juridik,  por edhe një ndër përpiluesit e Aktit të Pavarësisë.   Fatkeqësisht burimet arkivore nuk janë shumë të pasura për të hedhur dritë mbi aktivitetin e plote të të dy vellezërve.

Më vonë familja Peshkëpia,  e përbërë nga dy vëllezërit [Nexhati dhe Manushi] u shkeput nga Vlora dhe erdhi në Tiranë.   Natyrisht,  vazhduan në traditën e familjes sepse familja Peshkëpia numëron 6 breza intelektualësh dhe aktiviteti i tyre u pa ndjeshëm në atë kohë,  në Tiranë.   Xhaxhai im,  Nexhat Peshkëpia,  ishte profesor i matematikës në gjimnazin e Tiranës,  kurse babai im ishte financier në Bankën Kombëtare.   Babai im njihej si përfaqësuesi i brezit të ri të letrarëve të asaj kohe.

NEBIL ÇIKA:

Une kam këtu një dokument.   Një përshkrim shumë interesant i Manush Peshkëpisë,  i kushtohet poezisë së Mitrush Kutelit,  i përgatitur në vitet 40.   Në [19]44 ai drejtonte nje emision letrar shumë të famshëm në Radio- Tirana…

GËZIM PESHKËPIA:

Aktiviteti letrar i babait është i njohur në rrethet letrare të asaj kohe.   Ai dokument që keni në dorë është një dëshmi e aktivitetit të tij te Radio- Tirana,  ku ishte drejtor shoku i tij Gjergj Bubani.   [Ai] drejtonte emisionin letrar të Radio- Tiranës.   Në këtë emision bëhej fjalë për shkrimtarin Mitrush Kuteli dhe përmban dhe një koment të poemës së tij përmbi Shën Naumin.   Më vonë,  kur kam qenë në emigracion,  rashë në kontakt me shtypin e diasporës,  ku e hasa disa herë [emrin e babait].

Abaz Ermenji më çoi një përkujtimore që kishte botuar në një gazetë në Francë.   Në revistën” Koha Jonë” ,  që drejtohej nga Hiqmet Ndreu,  kishte prape një shkrim të atillë,  gjeta në periodikët që kishte përmbi aktivitetin e babait,  gjithashtu dhe keqardhjen e të gjithë emigrantëve kur kishin marrë vesh pushkatimin e tij.

NEBIL ÇIKA:

Mid’hat Frashëri ka disa kujtime,  Arshi Pipa gjithashtu,  ku e vlerësojnë si letrar,  kur këta ishin në emigrim politik jashtë Shqipërisë… Babain tuaj ai [Mid’hati] e jep si qëndrestar,  si njeri burrëror etj.   Kam idenë se Mid’hati i referohet qëndrimit burrëror që mbajti Manush Peshkëpia në Gjyqin Special.

GËZIM PESHKËPIA:

Ashtu është.

NEBIL ÇIKA:

Në këndvështrimin tuaj,  qoftë dhe një kujtim,  megjithese ke qenë i vogël,  por gjithsesi një kujtim rreth qëndrimit të babait tuaj,  por edhe shokëve te tij.

GËZIM PESHKËPIA:

Të them të drejtën,  megjithese kam qenë i vogel,  mbaj mend se kemi shkuar bashkë me nenën në Kampin e Jubës,  ku ndërtohej kanali i Jubës.   E kujtoj atë,  bënim një rrugë të gjate…

NEBIL ÇIKA:

Mbasi ishte denuar?

GËZIM PESHKËPIA:

Po.   Ishte në një çadër me Osman Saraçin.   Gjithashtu kujtoj nga burgu i Tiranës,  kam qenë ditën e Bajramit,  na lanë të futemi brenda në oborr,  ku pata dhe une fatin e keq të shetis në atë oborr vite më vonë [si i burgosur].   Nuk kujtoj më shumë nga kjo periudhë,  vetëm se duke më përmendur herë pas here njerëzit e shtëpisë,  kushërijtë e mi apo miqtë,  më thonin për një debat që ishte zhvilluar me Koçi Xoxen.

[Xoxe] ishte kryetar i Gjyqit Special,  prokuror ishte Bedri Spahiu.   Avokati i tij,  fatkeqësisht gjeti dhe ai vdekjen më vonë,  [Myzafer Pipa],  iu drejtua:” Do matesh ti,  një teneqexhi me një intelektual si Manush Peshkëpia?!” Kjo i shkaktoi vdekjen atij më vonë,  vdiq në tortura,  duke inskenuar një arratisje,  gjoja u vra gjatë arratisjes.   Ai [Xoxe] ndër të tjera iu drejtua babait tim me fjalët” këlysh i Mid’hat Frashërit” .   Babai u ngrit në këmbë dhe,  megjithëse ishte shatvogël,  u duk gjigant në ato momente,  duke thënë solemnisht:” Jam krenar që jam nxënës i tij!”

Kjo mbahej mend deri në periudhën që kam hyrë unë në burg.   Vite më vonë,  kur jam takuar për herë të parë me Patër Zef Pëllumbin,  ky thoshte që fjalët e Manushit qarkulluan në gjithë rininë e atëhershme,  qe i tha me shumë trimëri në gjyq.

NEBIL ÇIKA:

Duhet pasur parasysh se Mid’hati ishte kundërshtari kryesor i komunistëve,  kryetari i Ballit Kombëtar.

GËZIM PESHKËPIA:

Babai ka qenë një anëtar i thjeshtë i Ballit,  siç ka deklaruar dhe vetë,  më aktiv ka qenë i vellai [Manush Peshkëpia].

NEBIL ÇIKA:

Edhe pse jo shumë aktiv prapë i ka qëndruar idesë së vet.

GËZIM PESHKËPIA:

Shumë vetë thonë se pagoi haraçin e të vëllait,  por s’është ashtu.   Babai ishte po aq nacionalist sa i vëllai,  pavarësisht se politikisht nuk ishte aq i angazhuar sa Nexhati,  por ishte nje idealist.

NEBIL ÇIKA:

Sa vjet burg bëri babai?

GËZIM PESHKËPIA:

Babai herën e parë bëri afër 5 vjet dhe doli më parë se të ndodhte nje ngjarje që qe fatale.

NEBIL ÇIKA:

Kjo është një ngjarje që bën fjalë për një nga krimet më monstruoze,  jo vetëm në Shqiperi,  por në të gjithë Lindjen komuniste: pushkatimi i 22 inetelektualëve.   Njerëz të shquar,  që i kishin shpëtuar valës së parë të terrorit komunist.   Me nje inskenim,  nje bombe te Ambasada Sovjetike,  kupola komuniste,  me në krye diktatorin,  zgjodhën në Tirane 22 intelektualë,  të cilët u pushkatuan pa gjyq,  mes të cilëve ishte dhe babai juaj.

GËZIM PESHKËPIA:

Është interesant që të vë në dukje dhe një lidhje tjetër.   Shumica e tyre,  me përjashtimin e 2 a 3 vetëve,  kishin njohje personale me Enver Hoxhën.

NEBIL ÇIKA:

Nje pjesë e mirë ishin gjirokastritë.

GËZIM PESHKËPIA:

Po,  gjirokastritë.   Filloi me Sabiha Kasimatin,  një grua,  një tmerr i papërshkrueshëm,  i pashembullt edhe në diktaturat e tjera,  në të gjitha vendet e Lindjes.   Edhe Lenini që ishte një kriminel,  atentaorin e nuk e dënoi,  nuk e vrau.   Kurse ky [Enver Hoxha] vrau shoqen e klasës,  sepse ishte vërtete i sëmure,  nuk harronte as hollësitë më të parëndësishme.

NEBIL ÇIKA:

Edhe me familjen tuaj kishte një lloj njohjeje…

GËZIM PESHKËPIA:

Jo,  nuk ishte një lloj njohjeje,  por ishte tamam marredhenie familjare.   Gruaja e Nexhatit ishte kushërira e parë e Enver Hoxhës.   Ashtu është,  siç thoni ju,  që ai shkruan në kujtimet e tij,  në librat e tij,  se:” Une hyja në shtepinë e Peshkëpive si në shtëpinë time.   Hyja dhe dilja,  haja e pija dreka,  nganjëherë merrja dhe para borxh. ”

” Borxh” ,  e kam thënë dhe një herë tjetër,  i thonë atij që kthehet,  por ai kishte një zakon tjetër.   Ai i konvertonte në plumba paratë,  ta kthente borxhin me plumba.   Në vitin 1951 shfrytezoi rastin dhe me dorën e tij i ka sigluar të gjithë ato që duhet të pushkatoheshin nga të arrestuarit e asaj nate,  të cilët ishin rreth 150 vetë.   Ai sigloi 22 vetë nga ato që u paraqitën.

Pas vitit ’90, kisha një mikun tim në Gjykaten e Lartë dhe u interesova për dosjen dhe e pashë.   Më ka bërë përshtypje,  dhe tani rrënqethem,  sesi vritej një njeri.   Në krye të një liste shkruhej:” Lista e personave që propozoj të pushkatohen. ” As të arrestohen,  as të internohen,  por direkt të pushkatohen.

NEBIL ÇIKA:

Kush e bënte listën?

GËZIM PESHKËPIA:

Quhej Dedja,  mbiemri,  me gradë kapiten,  drejtor drejtorie.

NEBIL ÇIKA:

Si e mbani mend atë ditë?

GËZIM PESHKËPIA:

Kam qenë në klasën e 6.   Babai e kishte zakon të më kontrollonte mësimet.   Atë natë bëra një hile,  duke fjetur më herët se orari që vinte ai.   Rashë në gjumë dhe mbaj mend që u zgjova nga zhurmat.   Shikoj fytyra të papara,  ishin nja dy vetë,  njëri me uniformë.   Mbaj mend dhe babain të habitur,  nuk merrte vesh seç po ndodhte.   Ai më mori dhe më ktheu nga muri duke thënë:” Flej xhani babit” .

Kjo ka qenë ndarja e fundi me të.   Të nesërmen në mëngjes,  kishim afër rajonin e policisë,  shkoj kërkoj te oficeri i rojes babain.   Pas dy ditësh,  kur unë isha në takim në burg,  te një kushëri,  Estref Kerçiku,  dy oficerë shkurt i thanë nënës dhe gjyshes,  që Manush Peshkëpia është pushkatuar si armik i popullit.

Më datën 3 mars do të internoheni prandaj bëhuni gati.   Gjithë plaçkat na i kishin marrë.   Nuk e lanë nenën me marrë as ndërresat tona.  Komshijtë,  dikush një batanije,  dikush diçka tjetër,  na ndihmuan.   Me 3 mars,  në një makinë se bashku me familjen e Kacelit dhe Thoma Katundit,  na nisën dhe na lanë në Berat.

NEBIL ÇIKA:

Gëzim,  kam këtu një kopje të vendimit të internimit tuaj.   Më bën përshtypje një shënim në fund,  ku thuhet:” Interesohuni për sistemimin e tyre në një ndërtesë,  gjithashtu t’i gjendet një pune sa për të mbajtur frymën gjallë. ” Shumë cinik,  makabër.  .

GËZIM PESHKËPIA:

Dhe ka një emër aty poshtë,  që për ironi quhet Kasapi,  Kiço Kasapi.   E denjë për një fjalor që mund ta përdorin kasapët.   Bëhet fjalë për një tmerr të vërtetë.

NEBIL ÇIKA:

A u realizua kjo porosi e Kasapit?

GËZIM PESHKËPIA:

Po,  deri në fund.   Natën e parë e kaluam në një han,  pastaj na çuan në Kalanë e Beratit,  ku kemi ndenjur në shtëpinë e Miti Sanijes.   Miti Sanija ishte një karrocier,  një burrë shumë i mirë,  një familje shumë e nderuar,  që ju vinte keq sepse shikonin sesa i pakuptimtë ishte internimi i nje plake si gjyshja ime,  i një gruaje me dy fëmijë të vegjël,  ndërkohë,  kur babai yne ishte pushkaruar.   Aty më përpara kishte qenë familja e Markagjonit dhe me ata mund të kishin një farë arsyetimi se kishin një të arratisur që mund të vinte nga jashtë,  por për ne,  ne s’përbënim asnjë rrezik,  s’kishte kush të na vinte më,  kryefamiljarët ishin të pushkatuar.

Kemi qenë ne,  ka qenë dhe familja e Fadil Dizdarit dhe familja e Hekuran Trokës,  bashkë me një grua të vetme që quhesh Maria Rashkoviç,  gruaja e Lluka Rashkoviçit.   Në internim privoheshim nga e drejta e lëvizjes nga qyteti.   Kishim të drejtë [të lëviznim] deri në Urën Vajgurore.   Për çdo lëvizje duhet të njoftonim Degën e Brendshme.   Duhet të paraqiteshim dy herë në ditë te kryetari i këshillit.   Pasi e bëmë këtë dy dite,  ai ishte një njeri shumë i mirë,  tha që të mos lëviznim se do vinte vetë në shtëpi të na shihte,  se ishte e pakuptimtë.

Nga një anë ishte një grua lehonë me një fëmijë të vogël,  siç ishte e shoqja e Hekuran Trokës që rrinte me një plakë me të shoqen e Lluka Rashkoviçit, nga ana tjeter ishte një plakë që rrinte me nusen e djalit të vet dhe dy fëmijë të vegjël,  qe s’përbënin asnjë rrezik.

Ka dhe një aspekt që më ka mbetur në mendje.   Një herë,  një natë gjetëm në derë një bukë,  që tani s’është asgjë,  po në atë kohë gëzimi ynë ishte i jashtëzakonshëm.   E vramë mendjen se kush mund ta këtë bërë këtë,  e dinim këtë se i zoti i shtëpisë herë pas here na dhuronte ndonjë gjë neve fëmijeve të vegjël,  por prapë ishte jashtë mundesisë së vet.   Buka ishte 2 triska e gjysëm.   Hamendja ime është se kjo ishte nga kryetari i këshillit sepse të tjerët e kishin pak të vështirë për të na u afruar.

Njerëz të thjeshtë na kanë dashur,  na kanë përkrahur dhe në një farë mënyrë kjo ishte dhe shfaqje e desidencës.

NEBIL ÇIKA:

Pas Beratit, ku shkoi familja juaj, Gëzim?

GËZIM PESHKËPIA:

Familja ime më pas shkoi në Kavajë.

NEBIL ÇIKA:

Prapë ju internuan?

GËZIM PESHKËPIA:

Aty quheshim në një formë tjetër, ” të urbanizuar” .   Edhe atje duhet të merrnim leje në Degë,  në qoftë se do iknim në Durrës apo Tiranë.

NEBIL ÇIKA:

Ndryshoi situata juaj në Kavajë?

GËZIM PESHKËPIA:

U jam shumë borxhli kavajasve.   Kemi gjetur nje ambjent të mrekullueshëm.   Kemi qenë disa familje.

NEBIL ÇIKA:

Si ambjent të mrekullueshëm?

GËZIM PESHKËPIA:

Ambjent të mrekullueshëm për shkak të njerëzve të ngrohtë,  këtë quaj ambjent.   Ishim ne,  familja e Anton Delhysës,  ishte Shyrete Jegeni me fëmijët,  ishte Nadite Kasoruho me të birin,  Amikun,  ishte dhe familja e Fadil Dizdarit.

NEBIL ÇIKA:

Gëzim, të ndalemi pak te xhaxhai juaj,  një figurë shumë e njohur,  një nga krerët e ideologët e Ballit Kombëtar,  dhe me një aktivitet që nuk e pushoi asnjëherë në diasporë.   Me sa kam lexuar, ai ishte dhe anëtar i Asamblesë së Organizatës së Kombeve të Robëruar,  një organizatë që permblidhte gjithë vendet nën komunizëm.

GËZIM PESHKËPIA:

Po,  ashtu është.   Deri në një farë kohe ka qenë dhe përfaqësues i Shqipërisë pranë kësaj asambleje.   Ai ka qenë dhe anëtar i Komitetit Shqipëria e Lirë.   Kjo përsa i përket anes politike,  e cila e ka zanafillën qe në periudhen e fashizmit,  kohë në të cilën ai ishte arsimtar në Tirane dhe bashkë me babain refuzuan të vishnin këmishat e zeza,  siç u dha urdhër për të gjithë nënpunësit atëherë.   Per këtë u internuan në Elbasan,  megjithëse në profesionet përkatese punuan dhe atje.   As atje nuk reshti aktiviteti politik i tyre,  për këtë dhe u arrestua xhaxhai.   Nga protestat e mëdha u detyruan ta lirojnë.

Në burg më tha Dashnor Mamaqi që” ai na organizoi neve kundër fashizmit. ” Kurse një herë,  në një deklaratë që bëri njëri nga këto birbot e veteranëve,  e quante fashist.   Ai qe antifashist.

NEBIL ÇIKA:

Sa ndikonte aktiviteti i xhaxhait kundër qeverisë komuniste shqiptare,  në trajtimin tuaj brenda Shqipërisë.

GËZIM PESHKËPIA:

Shumë e lidhin aktivitetin e xhaxhait dhe me vrasjen e babait,  por dhe qëndrimi i babait ka qenë prej nacionalisti dhe nuk dua ta minimizoj për ta nxjerrë më shumë viktimë sesa martir.

NEBIL ÇIKA:

Aktiviteti i Nexhatit vazhdoi gjatë,  edhe pas vrasjes së babait,  dhe qëndrimi ndaj familjes suaj u ashpersua.   A ndikonte kjo?

GËZIM PESHKËPIA:

Natyrisht.   Kontigjenti më i predispozuar për burgjet komuniste ishim ne,  bijtë e tyre.

NEBIL ÇIKA:

Presioni që bënin komunistët ndaj jush,  a synonte të frenonte xhaxhain?

GËZIM PESHKËPIA:

Natyrisht.   Unë di një shokun tim (famija Maçi),  i cili i shkruante të atit që,  po të jetë për ne,  vazhdo atë linjë që ke,  mos bëj kompromis.   E thirrën një herë gruan e xhaxhait tim në Degën e Brendshme dhe i thanë” shkruaji një letër Nexhatit që të kthehet. ” Letrën e përpiloi babai im.   Ata e kuptonin aq gjë,  pak kohë para se të riarrestohej.   Kjo ishte një histori e dhimbshme….

Kur m’u dha rasti u mundova t’ua tregoj jashtë,  u është dukur e pabesueshme.   Si mund të vritet një poet? Vetëm këtu tek ne ndodh kjo! Një njeri që s’ka mbajt një pushkë në dorën e vet,  ti e mer nga shtëpia dhe e pushkaton dhe i çon lajm shtëpisë se u vra si terrorist.   Terrorin e bënte tjetër kush,  persekutorët dhe jo të persekutuarit.   Kjo masë terrori u ndje shumë në Tiranë.   Tirana atëherë ishte e vogel dhe të arrestosh 150 vetë dhe të pushkatosh 22 për një natë,  ishte terror i pastër.   Nata e Shën Bertolomeut (shqiptar).

NEBIL ÇIKA:

Gëzim, dua të qëndroj te fati juaj.   Duket se nuk mjaftuan internimet, por u arrestuat edhe vetë për krime politike,  si kundërshtar i regjimit.

GËZIM PESHKËPIA:

Bëja pjesë në kontigjentin më të mundshëm për goditje.   Kjo erdhi në vitin 1974-1975,  kur u bë goditje në masë.

NEBIL ÇIKA:

Ku ndodheshe në atë kohë?

GËZIM PESHKËPIA:

Atë kohë punoja si piktor në OMT (mbase gjejme emrin e gjate),  sapo isha martuar,  kisha 3 muaj kur u arrestova.   U dënova 8 vjet dhe më dërguan në burgun e Ballshit.

NEBIL ÇIKA:

Për çfarë u akuzuat?

GËZIM PESHKËPIA:

Për agjitacion e proagandë në fushën e artit dhe të kulturës.

NEBIL ÇIKA:

Çfarë akuze kishe konkretisht?

GËZIM PESHKËPIA:

Gjetën ca libra të Fishtës në shtëpinë time,  ndër to dhe “Lahutën e Malësisë” .

NEBIL ÇIKA:

Mjaftonte Fishta për të denuar…

GËZIM PESHKËPIA:

U thurr një legjendë,  doli dikush që tha: na merre se ky është libri i poetit tonë të vërtetë,  etj.   Dola si propaganduesi më i madh i Fishtës si poet.   Ajo është e pamohueshme,  por ata mund të thurrnin akuza të paimagjinushme.   Ata të bënin poliagjent etj.

NEBIL ÇIKA:

Tetë vjet për Gjergj Fishtën?

GËZIM PESHKËPIA:

Nuk ishte vetëm Fishta,  gjoja kisha folur dhe për piktorë,  të cilët ishin dekadentë apo për letersinë,  si psh për librin “Dasma” të Kadaresë,  sikur kisha thënë që ky libër është sikur të lexoje gazetën.   Në fakt unë këtë kisha thënë,  por në pikëpamje të stilit letrar të atij libri.

NEBIL ÇIKA:

Ishin njerëz të njohur ata që dëshmuan kundër teje?

GËZIM PESHKËPIA:

Jo,  akuzën e mbështetën nja dy njerëz pa personalitet.

NEBIL ÇIKA:

Hetuesia si ju kaloi?

GËZIM PESHKËPIA:

Hetuesia ka qenë çnjerëzore.   Unë kam denoncuar disa herë sjelljen e hetuesve Nasho Gjikopulli dhe Kosta Gazeli.   Kosta Gazeli më ka torturuar,  më ka godit,  më ka gjakose dhe me gjithë denoncimin tim,  në vend që të vihesh në bankon e të akuzuarve,  e çuan diplomat.   Ai ishte personi numer 2 në Athinë,  pas vendosjes së demokracisë.   Më vonë u fut në Partinë e të Drejtave të Njeriut.   Të dy [ishin] greqishtfolës.   Më dënonin mua sikur të isha armiku i atdheut tim në atë hetuesi,  ku njeri me tjetrin flisnin greqisht.   Ishte nje paradoks,  jo sikur të ishe në zyrat e shtetit tënd.

Bashke me to në atë kor puqej dhe kryekrimineli Kadri Ismailati,  dhe ai greqishtfolës.  Më kanë lënë në mes të dimrit me një përparëse doku të hollë,  e cila u bë shkak për një proces polmonar.

NEBIL ÇIKA:

Jeni personazh [në kujtimet] e disa njerëzve që kanë shkuar nëpër burgje duke filluar që nga bashkevuajtësi juaj, Patër Zef Pllumi, por dhe të tjerë.   Edhe ju në librat tuaj keni përmendur disa personazhe të shquar të historisë së sotme.   Çfarë kujtoni nga këta shokë të burgut?

GËZIM PESHKËPIA:

Unë veçova Patër Zefin,  sepse me të më lidhi një miqësi e ngushtë,  e cila vazhdoi deri në ditët e fundit të jetës së tij,  një miqësi e pastër,  mes dy njerezve që ndoshta nuk i lidhte besimi fetar,  por një lidhje shpirtërore jashtë koncepteve të fesë dhe bindjeve politike,  që në burg merr një formë të tillë miqësie të pakrahasueshme.

NEBIL ÇIKA:

Të kthehemi pak te Patër Zef Pllumi, çfarë figure ishte?

GËZIM PESHKËPIA:

Me Pater Zef Pllumin u njoha që kur isha në burgun e Tiranës,  më pati folur Patër Aleks Bakli.  Unë njihesha me franceskanët,  kisha mik At Viktor Volaj që ka qenë shërbestar në Kepin e Rodonit,  ku kisha qenë arsimtar.  Më vonë,  Patër Aleksi ma përshkroi [At Zef Pllumin] si hero,  si njeri të papërkulur,  i përmasave jonjerëzore përsa i përket durimit të vuajtjeve dhe ashtu doli se gjatë gjithë periudhës së burgut pata shumë biseda të karakterit të ndryshëm,  ku mund të them se pak gjëra të reja kam lexuar në librat e tij,  sepse ishin thënë e stërthënë në bisedat që kishim bërë bashkë.

Kishte fusha ku dëgjoja tamam si një nxënës,  nuk mund të debatoja me të,  sepse ishte unik,  nuk mund të flisja për Fishtën me Pater Zef Pllumin,  sepse ai kishte njohuri të bollshme.   Siç dihet,  kleri katolik,  sidomos ai franceskan,  kishte përfaqësuesit më të mëdhenj në letërsinë shqiptare.

NEBIL ÇIKA:

Në këtë libër më bën përshtypje që ai flet pak ose aspak për veten.   Keshtu ka qenë edhe atje?

GËZIM PESHKËPIA:

Ashtu është,  ata ishin të përkushtuar pas idealit të tyre dhe nuk ishte gjë e papritur qëndrimi që bënin ata.   Unë kam përmendur një episod në librin tim te Aleks Baklit që ishte mik i ngushtë i Pater Zefit,  kur e urdhëroi komisari që të thyente statuetën e Krishtit dhe t’i copëtonte ruzaret.  Ai refuzoi.   Ishte një moment aq i thjeshtë,  po aq heroik sa na befasoi të gjithëve.   Ishte kontakti i parë që patëm ne me burgun,  me ata qe e kuptonin drejt se çfarë ishte desidenca,  ç’është kundërshtimi.   Ato ishin gati të martirizoheshin.

NEBIL ÇIKA:

Në librin tuaj më ka bërë përshtypje një konsiderate e juaja për drejtorin e burgut,  keni një moment shumë tragjik,  shumë të prekës,  megjithatë keni gjetur forcën të dilni mbi atë moment tuajin për të vleresuar një njeri të regjimit.   A mund të ma riprodhoni edhe njëherë atë situatë tragjike,  por dhe burrerore,  nga ana juaj si dhe nga ana e tij, besoj?

GËZIM PESHKËPIA:

Nuk është se të gjithë e mbajnë njëlloj përgjegjësinë për krimet.   Diktatura ka ingranazhe të mëdhenj shtypës,  ka dhe disa të vegjël që vihen në lëvizje për efekt mbijetese,  do të thoja.   Unë kujtoj një kapter nga burgu.   Ai dinte të zbatonte rregulloren.   Ai thoshte që punoj këtu për bukën e kalamajve,  nuk dinte më shume ai.   Qatip e quanin,  kurse komandanti,  Xhevdet Caka, vinte nga ushtria.   Nje episod për të qeshur,  që e ka shkruajtur Zef Pllumi.   Sapo hyri në burg,  kontakti i parë me të burgosurit,  më gjeti me Zefin dhe duke qenë dhe nga ushtria filloi të bisedonte sikur të ishim ushtarë,  duke na pyetur për njerëzit e shtëpisë.   Por ne ishim armiq për ta dhe ai duhej të distancohej prej nesh.   U dukte si njeri i mirë dhe,  në fakt,  ashtu e tregoi veten deri në fund.

Unë kam përshkruar momentin kur më vdiq nëna.   Ai mori përsipër të më jepte lajmin.   Më thirri dhe filloi të më tregonte se burgu për burra është.   Edhe unë e kam nënën sëmurë dhe jam ashtu si ju,  e kam larg.   Ishte e vërtetë se pas një jave vdiq dhe e ëma e tij.   Më në fund e mora vesh.   U krijua një pauzë,  pastaj shpërtheva.   Të them të drejtën,  asnjëherë s’e kam sharë Enver Hoxhën,  jo për gjë,  por nuk ma mbante ta shaja,  lëre disa që bëjnë heroin sot.   Por atë ditë e shava Enver Hoxhën,  i thashë: “Komandant,  deri para ca ditësh kisha bërë ndër mend që t’i shkruaja një letër E.  Hoxhës,  se nëna ishte ne spital.   Te lutem,  më krijo mundësinë ta takoj në spital,  sa t’i puth duart,  ato duar që dikur të kanë bërë dhe ty hyzmet.   Tani që vdiq, po gëzohem që nuk i shkruajta atij perversi,  atij krimineli.”

Nuk lashë llaf pa e sha E.   Hoxhën në sy të atij.   Ai u habit,  u skuq në fytyrë.   Pasi mblodhi veten nga kjo,  u shokua dhe u skuq,  më tha: “Dil përjashta!” Dola.   Në hyrje të kampit më priste Ismail Farka,  një miku im.   I thashë të largohej se nga momenti në moment mund të më arrestonin prapë dhe ia tregova.   Ai tha: “Mblidhe veten,  mirë ke bërë,  të bëhet çfarë të bëhet!”

Prita një ditë,  dy ditë,  kaloi gjithë ajo kohë dhe nuk më riarrestuan.   Pra,  [komandanti i burgut] nuk bëri denoncim.   Për të dënuar të dënonin me dëshminë e disa njerëzve ordinerë e jo më të komandantit të burgut.   Ai më ka thënë më vonë që kisha pas koburen me vete e do të kisha vrarë, askush s’do më kishte thënë asnjë fjalë,  rrezik do të më kishin vënë një dekoratë.

Ja,  pra,  kishte dhe njerëz,  jo se s’ishte komunist,  ai i tillë ishte,  po diçka që duket sikur nuk po shkonte,  pra,  humanizmi dhe komunizmi,  u gërshetonin.

NEBIL ÇIKA:

Kjo histori më kujton një film gjerman, ” Jeta e tjetrit”,  është e ngjashme.   Në çdo diktaturë gjenden dhe njerëz të mirë.

GËZIM PESHKËPIA:

Kjo është jeta,  krahas krimineleve kishte dhe njerëz të mirë.

NEBIL ÇIKA:

Çfarë kujtoni ndonjë gjë të veçantë nga burgu.   Momente të vështira,  pasi keni kaluar disa vite atje?

GËZIM PESHKËPIA:

Do përmend një fjalë të Gomulkës,  ish-sekretarit të parë të Polonisë.   Kur e pyetën se si ju duk burgu,  ai u përgjigj: “Burgu nuk është kush e di se çfarë,  kalohet,  por ta bëjnë të mërzitshëm e të vështirë njerëzit.”

Edhe këtu ndiqej një taktikë e tillë.   Ndërmnjet nesh mund të gjeje njerëz qe s’kishin të bënin fare me politikën,  njerëz ordinerë,  njerëz perversë.   Për shembull,  kisha në qeli një njeri ëe tillë.   Ai kishte përdhunuar një vajzë të vogël dhe kishte dashur të arratisej.   Kërkova që të ma hiqnin prej qelisë,  duke ditur që kjo gjë bëhej me dashje,  në mënyrë që të ta bënin sa më të vështirë burgun.   Megjithatë njeriu atje i kishte disa privilegje që në jetën e lirë nuk i kishte.   Aty mund të zgjidhje shokë tamam,  sepse nuk mund të bëje bisede me çdo njeri.   Kisha 10 a 15 vetë nga 100 të burgosur,  me të cilët mund të bisedoja lirshëm.

NEBIL ÇIKA:

Pasi u liruat nga burgu dhe erdhët në Tiranë,  jeni nga të parët që largoheni nga Shqipëria me ambasadat,  familjarisht u futët në ambasadën gjermane.   Një moment i guximshëm ky nga ana juaj,  pavarësisht tronditjes që kishte pësuar sistemi komunist,  jo vetëm në Shqipëri,  por në të gjithë Lindjen.   Si e kujtoni këtë moment?

GËZIM PESHKËPIA:

Kujtoja një moment në Kubë atëherë,  kur Fidel Kastro iu dha 48 orë disidentëve të bratiksnin Kubën.   Pashë lëvizjen në ambasadën gjermane në Hungari një vit më parë dhe fillova të ëndërroj,  të shpresoj e kështu e kemi shtyrë të gjithë atë periudhë.   Fillova të ënderroj se ndonjë ditë mund të behej dhe kjo dhe erdhi dita e momenti.   Po shkoja në punë me një shokun tim,  Pjetër Rodiqin,  dhe i thashë që do të hyja në ambasadë.  “Ke luajtur mendsh?” – më tha,  duke më pare në sy.  ” Ke 2 fëmijë të vegjël!” ” O tani,  o kurrë!”-  i thashë,  duke i trguar arsyet e mia.   Nuk e zgjata shumë dhe hyra në mbasadën gjermane.   Takova direkt sekretarin e ambasadës dhe i fola gjermanisht.

NEBIL ÇIKA:

Ju e flisnit gjermanishten duke pasur dhe “deusch kulturën” e nënës tuaj?

GËZIM PESHKËPIA:

Jo,  më mirë nga ajo e flisnin dajat e mi.   [Gjermanishtja] ishte si gjuhë familjare,  pasi ata kishin studiuar atje.   Pra, i fola gjermanisht sekretarit dhe i thashë që kisha ardhur për të kërkuar strehim politik.   U zhvillua biseda dhe i thashë: ” Dua të di vetëm një gjë? A është e sigurt që ne do të dalim jashtë?” Ai me tha që po,  ju do dilni jashtë Shqipërisë,  ndërsa atje do jenë të tjerë që do merren me ju. ” E beson?” tha.  “Kur e thotë një gjerman,  e besoj,” i thashë.
Kur zbrita në Brindisi [u] dhashë një intervistë me shume emocione disa gazetarëve italianë e shtypit spanjoll dhe gjerman.   U bëra përshkrimin e situatës.

NEBIL ÇIKA:

Më bëri përshtypje kur thatë se në oborrin e ambasadës kishte dhe oficerë të Sigurimit.   Këta erdhën bashkë me ju?

GËZIM PESHKËPIA:

Po.   Ne i njihnim disa për fytyra,  por nuk di të them nëse erdhën bashkë me ne apo jo,  pasi ikja u bë natën.

NEBIL ÇIKA:  Vjen një moment pas vitit 90 që keni qenë aktiv në shumë aktivitete,  jo vetëm për të denoncuar komunizmin,  por dhe në mbrojtje të çështjes kombëtare,  çështjes kosovare apo çështjes çame.

GËZIM PESHKËPIA:

Kam qenë aktiv në mbrojtje të çështjes kombëtare.   Pata mobilizuar shumë shqiptarë,  kryesisht kosovarë,  në një demonstratë që u bë në qytetin Soest,  Gjermani’ e cila i habiti gjermanet.   Me ka perkrahur partia SPD edhe materialisht,  me banderola,  me flamuj e një podium.   Demonstruam duke ardhur nga stacioni i trenit në qendër,  në Markplatz.

Aty u mbajtën disa fjalime,  nga ne dhe gjermanët,  gjithmonë pro çështjes shqiptare e Kosovës.   Kam shkruar dhe për Çamërine.  Unë kalova pushimet në Greqi dhe shkrova në 2 numra gazetash përshtypjet e mia të udhëtimit.   Kam qenë dhe për çështje humanitare.

Nje ngjarje dua ta rrëfej.   Në Gjermani jetonte një grua në Hamm (nja 30 km larg qytetit tim).   Ajo lindi 5 fëmijë.   E mbuluan me dhurata.   Unë e shfytëzova këtë rast.   Atë natë bëhej një mbledhje e fondacionit “Jurgen Whan” dhe u thashë se dhe në Tirane ka lindur një grua 5 fëmijë,  por është në kondita jo të njëllojta me këtë.   Aty për aty u mblodhën 500 marka gjermane për nënën shqiptare.   I mora këto 500 marka dhe ia çova nënës që kishte 5 fëmijët.

Ky ishte një aksion i vogël fare se më vonë [iniciativa] më të mëdha u morën në fushën e shëndetësisë që i realizova nëpërmjet fondacionit “Jurgen Whan” .   Ato kanë qenë sidomos në fushën e shëndetësisë.   Kanë marrë kuadro mjekësore prej ketej [Shqipëri],  i kanë specializuar andej [Gjermani] dhe i kanë kthyer mjaft të aftë.   P.  sh. doktor Artan Gjika,  një radiolog i njohur,  apo një kirurg,  Edvin Koshi.   Dua të veçoj këtu Dr.   Shneider,  i cili është një mik i madh i Shqipërisë si dhe kontakte të tjera me personalitete gjermane për sensibilizimin e shtypit gjerman.   Kam pasur [një takim] me Gensherin,  ish ministri i jashtëm,  etj.

NEBIL ÇIKA:

Duket se keni qenë dhe shumë i nderuar në Gjermani,  i vleresuar dhe nga institucionet gjermane.

GËZIM PESHKËPIA:

Pata fatin të punoja në arkiven e rrethit dhe si mesues i gjuhës shqipe në rrethin e Soestit,  në Werl etj.   Nderimi më i madh më është bërë me rastin e 60 vjetorit,  nga kryetari i bashkisë,  ku ishin të ftuar shume shokë e miq nga Shqipëria,  ndër to dhe shoket e burgut.   (Çfarë nderi i është bërë nuk e ka thënë as te korrigjimet që bëri)

NEBIL ÇIKA:

Pas demokracisë, sa ka qenë vlerësimi i familjes tuaj?

GËZIM PESHKËPIA:

E ndjej veten shumë të nderuar me dekorimin që iu bë babait,  me titullin “Nder i Kombit”,  është dekoruar dy herë.   Sadisfaksionin më të madh e kam kur m’u dha titulli “Nderi i Qytetit” të Kavajës,  për të cilin jam munduar me mish e me shpirt që t’i vij në mdihmë në fusha të ndryshme,  si mjekësi etj.   U mundova që nëpërmjet fondacionit si ndërmjetës të ndihmoja sa më shumë me ndihma qytetin e Kavajes.   [Ndihma] më e fundit ishte laboratori që gjimazi i qytetit [gjerman] ku isha unë i dhuroi gjimnazit të Kavajës.

NEBIL ÇIKA:

Një pyetje të fundit.   Jeni anëtar i bordit drejtues të ISKK.   Shqipëria është një nga vendet më të vonuara në procesin e zbardhjes apo të denoncimit,  por dhe të ndëshkimit të krimeve të komunizmit.   Sa shpresë ka që ky institut të bëjë diçka për vendosjen e drejtësisë sociale,  një lloj ndëshkimi të atij krimi gjysëm shekullor?

GËZIM PESHKËPIA:

Unë kam diskutuar gjithmonë për ligjin e lustracionit.   Kjo është një domosdoshmëri,  duhet filluar nga kjo,  po të marim përvojat e vendeve të tjera… Unë do të doja që eksperienca gjermane të vlente edhe për ne.

NEBIL ÇIKA:

Çfarë masash kanë marrë gjermanët?

GËZIM PESHKËPIA:

Gjemanët i barazojnë te dy diktaturat,  atë komuniste dhe ate naziste.   Mjafton që [dikush] të ketë qenë anëtar i një batalioni SS apo aktivist i partisi naziste,  ata perjashtohen nga çdo mundësi për të ushtruar profesione që kanë të bëjnë me administratën shtetërore,  deri në arsim.   P.  sh. nuk mund të jesh mësues.   Kur kam punuar në arkivë, kam parë dokumentet e një fshati,  ku,  pas lufte,  ata kishin bërë një mbledhje,  një referendum,  nëse ai mësues që më pare kishte qenë anëtar i partisë naziste të ishte apo jo mësues perseri.   Pra,  iu nënshtrua ketij procesi.

NEBIL ÇIKA:

E njëjta gjë aplikohet dhe me ish-komunistët?

GËZIM PESHKËPIA:

Po.   Për shembull,  një njeri që vërtetohet pas hapjes së dosjeve që ka qenë bashkëpunëtor i Sigurimit,  nuk mund të jetë rektor.   Rektorit të universitetit të Dusseldorfit iu hoq e drejta e profesionit si pedagog.   Si bashkëpunëtor të Stasit (Sigurimi) edhe trajnerin e skudrës olimpike nuk e lejuan,  sepse kishte spiunuar sportistët e tij.

NEBIL ÇIKA:

Ju mendoni se aplikimi i ligjit gjerman do bënte punë në Shqipëri?

GËZIM PESHKËPIA:

Them që po,  do të ishte efikas.   Them që duhet ta fillojmë njëherë e mirë këtë punë për të mos u kthyer dhe njëherë mbrapsht.

 

(Marrë nga libri” Zëra të Mbijetesës” Nebil Çika (i Riu))

SHARE THIS:

Leave a Reply

You must be Logged in to post comment.

© 2019 KosovaLindore · RSS · Designed by Theme Junkie · Powered by WordPress
ShqipEnglishDeutsch