Home » Histori, Lajme » KUVENDET SHQIPTARE – (Sipas Lahutes se Malesise)

KUVENDET SHQIPTARE – (Sipas Lahutes se Malesise)

Etno-psikologji      

KUVENDI, si institucion klasik i veteqeverisjes shqiptae eshte i lashte sa historia e njerezimit, madje flitet se edhe perendite, hyjnite benin kuvende. Sjellim ne mend : « Pse perendite  e larta u keshilluan »., se Gilgameshi «… n’ kuvendin e hyjnive mori pjese, fort e kerkoi jeten dhe e gjeti…». Edhe ne Eposet e tjera te lashtesis behet fjale per kuvende. Ne «Eposin e Kreshnikeve» thuhet : «Tridhet’ ag, kokan mledhun; paskan dal’ n’kuvend n’ledine, kishin rrok’ llafet e  Qetobashe Mujes…» , ne vepren «Etnologjia shqiptare» te M. Tirtes, po ashtu permenden kuvendet shqiptare. Ne «Ilida» citojme: «Kur n’ kuvend te gjithe mbas radhe u mlodhen, mes tyre u ngrit Akili, kembeshpejti e foli :… ». 

                                                   ***

Dukuria e «Kuvendeve Shqiptare», shquhet per specifika etno-psikologjike te spikatura. Ajo eshte tradite e lashte dhe e thelle, sa historia e shqiptarve. Tubime te kesaj natyre beheshin edhe ne rajone te tjera te Ballkanit e me gjere. Por, kuvendet shqiptare, krahas te tjereve shquheshi : 

– Per lashtesine e tyre, ashtu sikurse edhe kuvendet e popujve te tjere.

-Pjesemarrjen e gjere edhe te masave popullore, te perfaqesuesve te «Djelmenise»(vegjelia) etj., kuvendet « Burre per shpi.» etj. 

– Frymen e permbajtjen atdhetare, kombetare. Kuvendet e medha kombetare trajtonin ceshtjet e medha kombetare.Me problemet e rendesise lokale mirreshin kuvendet e krahinave, fiseve, katundeve etj.

– Shterngesat e forta per zbatimin, pa kushte te vendimeve(ndeshkimet, veprimi i opinionit shoqeror etj.)

 – Frymen e mirekuptimit, bashkepunimit e tolerances mbi bazen e konsesusit.

– Ruajten e rregullave dhe etikes shembullore te komunikimit.

– Kuvende te medha jane zhvilluar edhe per problemet e besimit fetar( Kuvendi(Koncili) i Arberit-1703. Kuvendet ilire etj.

– Kuvendet shqiptare, ne menyre te vecante dallohen per ruajten e gjate te ketij institucioni  dokesor, madje me «gjurme» e terma qe perdoren deri ne ditet tona. E kjo, ne kohen kur ne vendet e tjera ky term eshte hequr nga perdorimi.

Ne vendin tone kane qene te mirenjohura edhe vendtakimet,quheshin«Logu i kuvendit» ku do te mbaheshin kuvendet. Pa zene ne goje per qytete e meedha ku jane zhvilluar kuvende historike, si vend te tilla kane qene, p.sh.,ne Mirdite: Oroshi, Shpali etj. , ne rrethin e Tropojes si njiheshin si te tilla : Vorret e Shales, Bungu i Gegehysenit, Koderbekselim, Kisha e Nikajve etj.

– Kuvendet tradicuonale shqiptare jane pasqyruar, jo vetem ne folklor, por edhe ne letersine artistike, sic eshte rasti i vepres se poetit kombetar, At Gjergj Fishta.

 

Ne « Fjalorin e Gjuhes Shqipe» termi kuvend trajtohet ne shume kuptime. Me i rendesishmi eshte kuptimi historik,si «mbledhje ku marrin pjese burra per te shqyrtuar e per te zgjidhur ceshtje te rendesishme te krahines, te fshatit a te fisit te tyre.»

Ne « Fjalorin Enciklopedik Shqiptar», botim i ri, flitet per  kuvendet historike si: Kuvendi i Lezhes, organizuar nga Skenderbeu. Kuvendi i Dukagjinit(16O1-1602). Kuvendi i Kucit(1614). Kuvendet shqiptare te shek.XVI-XII. Kuvendi(Koncili) i Arberit Arberit-1703Kuvendet e Dibres te viteve 1878 dhe 1899. Kuvendi i dyte i Frasherit(188O). Kuvendi i Gjirikastres,1880. Kuvendi i Prizrenit, ku u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Kuvendi i madh i Shpalljes se Pavarsise me 1912, por edhe te koheve te vona si : institucioni «Kuvendi i Shqiperise », Kuvendi i Republikes se Kosoves, hyri ne fuqi vitin 2008 etj.

 A nuk eshte kjo nje tradite kombetare e thelle e percjellur nder shekuj, tradite e qendrueshme shqiptare !?.

Do t’a konkretizojme, kete dukuri etno-psikologjike shqiptare me karakterin e vet demoratike dhe nivelin e sjelljes, etiken se ciles i permbaheshin pjesmarresit ne keto tubime. Ato jane te bazuara mbi fakte e figura historike e parqitur artikisht ne kryevepren e Fishtes.  

 

Ne Lahuten e Malesise paraqiten gjeresisht kuvende, si ai i Lidhjes se Prizrenit, kuvendi qe organizon Cun Mula, bajraktar i Hotit me perfaqequesit e Malesise se Madhe etj. etj.

– Ne ç’fare mase dhe sa gjenin zbatim ne keto kuvende dukurite etno-psikologjike shqiptare te cilat burojne nga mendesite, botekuptimi, mentalitetet, bota shpirterore, veçansite etnike te kultures iliro-arberore-shqiptare ?

– Si shprehen karakteri liridashes, luftarak dhe i panenshtruar i shqiptarve, si dhe ndjenjat perkatese ne keto kuvende ? Cili eshte modeli kulturor etnik qe perfaqesonin kuvendet tradicionale shqiptare, ne «Lahuten e Malsis» te at Gjergj Fishtes ? Si ka rrjedh fati historik i ketij institucioni dokesor shqiptar ne rrafshin etno-psikologjik ? A duhet pare kjo dukuri sociale vetem ne veshtrimin historik ? A mund te nxirren mesime per te sotmen ?!

 

Ne Kongresin e Berlinit(1897) Fuqite e Medha te kohes kane vendosur coptimin e tokave shqiptare ne favor te Malit te Zi, i cili, pa ngurrim hidhet ne aksione sulmuese agresive kunder shqiptarve. Knjaz Nikolla ka mobilizuar forcat ushtarake:

–  /qi ka dyndun top e ushteri, /,

/ me hi n’Plave, me hi n’ Gusi,/,

/ me marre Shkodren me Malesi,/ ,

/der’ ku dane vendi me Dri ;/…

 

Keshtu, shprehen qarte synimet shoviniste te shkjeve-malazez si dhe nxitja e tyre nga Fuqite e Medha te Europes. Mbi bazen e marreveshjeve te fshehta kane detyruar Mbretin e Stambollit te bente leshime ne dem te tokave te banuara, prej shekujsh nga shqiptaret. Ne ate kohe territoret tona kane qene nen pushtimin e Perandorise Osmane.

 

Po, shqiptaret nuk jane te atij mendimi. Per kete Ali Pashe Gucia, ish ushtarak i perandorise i shkeputur nga Stambolli i vene teresisht ne sherbim te çeshtjes atdhetare jep kushtrimin :

– / t’ané Shqipnise ka çue nji fjale :

– /qi shk’a’ Krye, shk’à Bajraktar, /, ?

– /Shk’a’ Vojvode e shpi e pare ;/, ?

– / fille me dalun ne Prizren,/,

– /per me ngrehe aty kuvend,/….:/ ?

– / me lidhe bese, me lidhun fé :…. ?

– / Shkaut per t’gjalle mos me iu shtrue,/ ,  /…./

– /Mbretit fjalen me me ia thye./

 

Ka qene tradite mbareshqiptare, qe kur behej fjale per çeshtje te medha kombetare  perfaqesuesit e krejt trojeve tona tuboheshin ne kuvende te medha e merrnin vendime te perbashketa. Sipas kesaj tradite dokesore shqiptare perfaqesuesit e krahinave shqiptare vrapojne ne Prizren.

 

Veçansite etnike te ketij kuvendi qendrojne ne formen e organizimit, ne lidhjen e beses shqiptare, beses se Zotit, ne qendresen deri ne vdekje per t’mos iu nenshtruar Shkjaut, si dhe ne trimerine e vetesakrifikimin shqiptar(nje grusht njerezish kundershtojne te plotfuqishmit e kohes), guxojne t’ia thejne fjalen Mbretit(Sulltanit) .

 

Me te mbrritur delegatet e krahinave :

– / Prizrenasit  ku mire po i presin,/,

– / buke e zemer ku po u qesin, /,

– / si zanate qi ka Shqipnia,/,

– / kur t’u shkoje miku te shpia./

Te deleguarit nuk vendosen ne hane apo hotele, por shperndahen neper familjet shqiptare ku priten, sipas tradites se mikpritjes e bujarise, « Buke e zemer », bujari me gjithe shpirt, bujari e paster, fisnike, e thelle, pa interes, ashtu, siç vepruan prizrenasit.

 

Shqiptarte e kultivojne dhe e zbatojne virtytin e mikpritjes, respektimin e sigurimin e mikut qe u ka ra ne prag, me gatishmerine per te sakrifikuar gjithçka, pasurine e deri edhe jeten.

Kemi te bejme me veçansi etnike te spikatura te shpirtit shqiptar siç jane : mikpritja, ndorja dhe bujaria.Pas mikpritjes te qytatareve te Prizrenit, delegate vihen ne krye te detyres.

 

Dhe, pa vonuar delegatet mblidhen:

– / e kane dale ne log t’ kuvendit,/,

– /n’ato mojet e Prizrenit,/, ?

– / ku kane ndejun rend mbas rendit,/,

–  / me Ali Pashen n’krye te vendit. / ?

 

Pra, jane tubue Krenet e Gegeve e t’ Toskenise(Shqiptaret), sipas tradites «rend pas rendit». Ne kete tubim te madh, sipas kesaj veçorie etnike kane lidhe bese e kane lidhe fe, me u shterngue(qendruar) :

– / Europes fjalen m’ia poshtue,/,

– / qi me Mbret paska pleqnue,/, ?

– / me i dhane dore Malit te Zi,/, ?

– / t’a coptoje t’ mjeren Shqipni. /

 

Vendosja ne kuvend behej, sipas rregullave(protokollit) te percaktuara ne kanun, renditje protokollare e detyrueshme per gjithesecilin : Ali Pasha, organizatori ne krye te vendit e me radhe zene vend : Marash Vata, bajraktari i Shkrelit, vijojne, njeri pas tjetrit Bajraktare, Krene e Beglere. Terheq vemendjen me uniformen dhe fjalen e mençur Abdyl  Frasheri, i cili ate qe flet : / Mbreti as Krajli nuk e shklet.

Cilat jane ato personalitetet qe shtrohen ne kuvend, sipas «rregullores etnike» ?

 

Pastaj, renditen « rend pas rendit» Prenge Bibe Doda, kapedani i Miredites, Dera e Toptanit, Zogollit, Gjet Gege Shllaku, Begolli, Cun Mula, bajraktar i Hotit, Mar’ Lula i Shales, Dode Preçi i Kastratit, Vrioni i Beratit, Derralla, Shkodrani Shan Deda i Dede Jakupit i cili / qi si Létinit si, /Halldupit, / rrumbullak fjalen ua flet ;/…./, Abdullah Dreni, te cilit ia dro’ te keqen Prizreni e Kosova,  – /pse per mik e bese te dhanun, /, – / vete ia nep zjarmin shtepise : /,  etj.

 

Kjo renditje tradicionale eshte vendosur ne baze te kontributeve kombetare qe ka dhene secila krahine apo persona gjate historise. Ndeshemi, ketu me mendesite e mentalitetet specifike shqiptare. Perfaqesuesit lidhin bese : «Europes fjalen m’ia poshtnue», pra konflikti eshte me ma te madhin e te medhenjeve.

Individualitete si, shkodrani Shan Deda : « E s’ merr vesht per krajl as mbret ». Marash Vata,- « / qi s’ e trand as topi as shpata./, Abdullah Dreni : « shi me Mbret pushken e nise». etj.

 

Secili prej tyre eshte mbret me vehte, i pa tundur, i gatshem per t’u ballafaquar me Krajla, Mbret(sulltanin) etj. si i barabarte midis te barabarteve. Spikate ketu besa shqiptare, besa e Zotit, e çimentuar me vendosmerine epike te ketyre burrave.

Vendosmeria e guximi i ketyre burrave shqiptare mund te krahasohet me ato te cdo kombi tjeter, per te mos thene se eshte veshtire te ndeshen kund tjeter, si tek nje grusht shqiptaresh te cileve, kur behet fjale per fatin e trojeve te tyre nuk u trmbet syri, as perpara me te medhenjeve te kohes.

 

Ajo eshte cilesi e spikatur e karakterit shqiptar, specifike etno-psikologjike;nje grusht shqiptaresh kunder te medhenjeve te Europes.

Nje vendosmeri(karakter) i tille nuk mund te mos terhiqte vemendjen e Fuqive te kohes.

 

Po cfare problemesh bluhen ne kete kuvend burrash ? Cfare ceshtjesh shoshiteshin aty ? Cila ishte pergjegjesia e secilit perfaqesues te krahines se vet ? Cfare tiparesh karakteriale e cilesish vullneti shpaloste secili individ etj.?

 

Ne kete mjedis burrash te urte e tjerr fjalen, perfaqesuesi i Toskerise, Abdyl Frasheri, i cili me mençuri e pathos shpjegon, se si ne Mesjete te paret e Shkijeve, qene shkulur nga malet e Uralit, ku ushqeheshin me dardha te egra dhe u derdhen ne tokat e Ballkanit, ku i gjeten shqiptaret me qyterimin e tyre te lashte, me bujqesi e blegtori te zhvilluar, me ligjet, me norma e kanune bashkohore, europiane.

 

Rrefen, oratori lashtesine e shqiptareve ne keto troje, historine e tyre te lavdishme, kujton se si me kushtrim ngriheshin ne luftera kunder fiseve barbare : Ostrogoteve, Shkjeve te Stefan Dushanit(malazez, serb), bullgar, turqeve osman etj., flet per qendresen e shpirtin kryengrites e liridashes, shpirtin shqiptar te mosnenshtrimit. Kujton atdhetari lufterat e shqiptarve ne kohen e Lekes, Pirros, Kastriotit etj.

 

Keshtu, Frasherlliu duke iu referuar historise heroike te te pareve ngjallte tek bashkeatdhetaret ndjenjat e krenarise kombetare dhe i ftonte ata per te  treguar guxim e trimeri per mbrojtjen e trojeve arberore, siç kishin treguar te  paret tane nder shekuj.

Karakteristike e shqiptarve, ne situata te tilla ka qene, se ata u drejtoheshin traditave atdhetare e luftarake. Vlere te veçante merr fakti se kur, flet ky lider shqiptar :

– « Mbreti as krajli nuk e shklet».

Mendimi i tij eshte i thelle, shpreh deshiren, aspiraten, te drejten legjitime te shqiptarve.

Detyra supreme mbarekombetar, per te cilen ishin mbledhur ne kuvend ishte mbrojtja e tokave shqiptare nga pushtuesit e huaj, me teper me forcat e veta.

 

Shan Deda, perfaqesues i Shkodres betohet ne  Zotin se:

– / kur kje puna per atedhé./,

– / Edhe Mbretit te Stambollit,/

– / Shqiptart pushken ia kane vu, / .

 

Bajraktari i Shales, Mar’ Lula, midis te tjerash piskate :

– /Kam shkue jeten si bishe mali,/…. /,

–  / por as Mbretit, por as Krajlit,/,

– / tungjate jeta s’ i kam thane./

 

Dhe ne rast se Shkjau, si po flitet ka me na msy, ai do te ndeshet ne armet e Lekeve e te Dukagjinit :

– / qi, me ndihme te Perendise,/,

– /kane m’ ia thye pleqnine Berlinit,/,

 

Pra, shqiptaret jane te vendosur deri ne vdekje qe mos t’u rrijne(pranojne) vendimeve te krajlave as te mbretit, ata nuk i binden te huajt, sepse «mbret shqiptari àsht n’ vend te vet». Vendosmeri legjendare, vendosmeri per te mos u dorezuar perpara asnje armiku cilidoqofte ai.

A nuk ishte burreri proverbiale qe te thehej, te kundershtohej pleqnia(vendimet) e Berlinit, qe perfaqesonin fuqite e medha te EUROPES ?!

 

Keto «trille shqiptare», te shprehura artistikisht nga Fishta, kane zene vend ne mendjet dhe zemrat shqiptare, jane pelqyer nga njerezit e thjeshte, sepse kane shprehur shpirtin e tij, qene afer botekuptimit te tyre, mentalitetit tradicional, krenarise, deshirave e aspiratave dhe besimit  ne forcat e veta. Ne rrjedhen e shekujve ata i kishin provuar «perkrahjet» europiane.

Energjite shpirterore titanike besimin dhe shpresen ata i gjenin tek besimi te Zoti, vetevetja dhe armet e tyre.

 

I pari i Shales ka shprese, se me ndihmen e Zotit e te bashkuar do t’i rrezojme planet e Berlinit.

 

Por, Mar’ Lulen e shqeteson, po aq fort Anadollaku(turku) :

– /qi kurr qafet s’ma hoq lakun ,/,    

/s’ due te njoh as Krajl as Mbret:/,

– / mbret shqiptari àsht n’ vend te vet./  

 

Prijesi guximtar i nje fisi, te vogel por kreshnik nuk njeh te medhenjet, ai ndjehet zot ne shtepi te vet. E habiteshme, por shqiptarte e Lahutes ua thone fjalen rrumbullak si krajlave ashtu dhe mbretit. Me kurajo te habiteshme ia thejne(kundershtojne) pleqnin Berlinit. Kur shqiptaret jane te sinqerte, te ndershem, nuk i bejne lak fjales, secili eshte i gateshem t’ia nis pushken Mbretit etj.

Karaktere te tilla etnike, burrerore, te forta trashegonin dhe kultivonin shqiptaret e fundshekullit te XIX-te Shqiperise Veriore te cilet jane protogoniste te Lahutes se Fishtes.

 

Keto tipare volitive te karakterit te shqiptarve shpaloseshin(shpreheshin) ne log te kuvendit, ku pergjegjesia per fjalen e thene peshonte sa mali. Ajo nenkuptonte kthimin e fjales ne veper. Mbajtjen e beses e fjeles se dhene me do kusht. Kjo vendosmeri shprehej kur behej fjale per atdheun e te pareve, per trojet arberore. Burrat e kuvendit se bashku me ndjekesit e tyre, sipas beses se dhene hidheshin ne beteja per jete a vdekje. Ata nuk udhehiqeshin nga mbreter, presidente, apo shtabamadhori ushtarake, por thjeshte nga prijesit e tyre popullore, sipas tradites iliro-arberore.Veteqeverisje, vetembrojtje thellesisht e masave.

Referencat morale e politike te ketyre kuvendeve dhe shoqerimi i tyre me vepra luftarake, si veçansi etno-psikologjike pasqyrohen mjeshterisht ne kryevepren e Fishtes.

 

Keto manifestime publike, tipare karakteresh te shprehura me zjarr ne kuvend dhe, pastaj ne beteja, luftimet e ashpera me Shkijet-agresor shprehin perkatesine etnike te shqiptarve malesore te asaj periudhe.

 

Te habite forca shprehese e individualitetit te malesorit te fundshekullit XIX-te. Prijesi malesor, si individ merr pjese ne kuvend dhe u del zot pergjegjesive te medha, i bindur ne perkrahjen e ndjekesve te vet. Dhe ata nuk u gabuan, as u zhgenjyen nga ndjekesit benike te cilet u shkonin pas. Ata, ne dallim nga te tjeret nuk ishin komandante ushtarake, por thjeshte prijes popullor, qe jetonin ne gjirin e popullit dhe shprehnin aspiratat e tij.

 

Po, çfare ndodhi me vone me kete karakter shqiptare, me keto individualitete te  spikatura ?! Kjo eshte nje teme e gjere dhe e veshtire e cila prêt te trajtohet nga sociolog e psikolog te

formuar shkencerisht dhe objektiv.

 

Te kthehemi tek kuvendi I Prizrenit, ku bluheshin idete, mendimet, taktikat e strategjite luftarake shqiptare.. Keto debate te zjarrta drejtoheshin me mjeshteri nga Ali Pashe Gucia, i cili, me shume takt e konsiderate trajtonte problemin qe diskutohej:

– /Te lumet goja, bajraktar,/,  ,

– /se ti lak s’i  bake fjales./,

– / Se ti  folke n’log t’ kuvendit,/ ,

– / si po e lypte e mira e vendit./,

 

Ali Pasha eshte ushtarak i shquar dhe, ndonse, Mar’ Lula, si bajraktar i nje krahine te vogel, ne nje pjese te fjales se tij bie ndesh me mendimin e pergjitheshem, drejtuesi nuk ia prêt fjalen atij. Perkundrazi, i thur levdata (folke…si e lype e mira e vendit, se nuk i bake lak kuvendit etj.). Vetem, pasi thekson meritat e bajraktarit te Shales, strategu sjell argumente politike, e sidomos ushtarake duke mbrojtur idene, se ne situaten luftarake te  krijuar shqiptarte nuk mund te luftonin njekohesisht ne te dy krahet.

Cfare etike brilante, thjeshte etnike shqiptare ! Cili diplomat i kohes ia kalon ?

Ushtaraku i larte i kthehet edhe qendrimit ndaj Turqise dhe shpjegon :

– / Por, pse na te vogjél jemi, /,

– / pse kend fis as vellà nuk kemi,/,

Prandaj konkludon strategu :

– / na sot Shkjaut s’mund t’i bajme balle,/,

– /prandej, thom, se e lype e mbara,/ ,

– /te rrijme ngjite me Mbret t’ Stambollet, /

 

Ne kete tubim mbareshqiptar u shprehen lireshem, me kurrajo civile e pa doreza pikepamje te ndryshme e te kunderta : Njera pale kerkonte a). lufte, si kunder Shkjaut, ashtu edhe kunder Turkut, ndersa pala tjeter b). Mbronte mendimin se duhej te ruheshin, te pakten perkohesisht lidhjet me sulltanin, qofte edhe per arsye strategjike(pragmatike), se nuk mund te perballoheshin nga shqiptart, ne te njejten kohe te dy armiqet(Shkjau dhe Turqit osmanlli).

 

Eshte evident fakti, se ne kete kuvend mendimet shpreheshin sinqerisht, rrumbullak, pa doreza, direkt, me transparence, pa frike e paragjykime etj. Ne to mbizoteronte e mira e vendit, ndershmeria, respekti e konsiderata e ndersjellta midis pjesemarresve, pavarsisht pozites apo fuqise qe zoteronin.

Mbi bazen e mendimeve e ideve te shumeta, madje edhe te kunderta, pasi peshoheshin mire ata arrinin ne perfundime te njejta te cilat beheshin te detyrueshme per secilin pjesemarres dhe forcat qe ata perfaqesonin.

Te befasojne shqiptarte e asaj kohe me forcen e qendrueshmerine e karakterit, me vullnetin e paperkulur dhe virtytet e larta morale, tipare etno-psikologjike te trasheguara nga te parte e tyre e te ruajtura me fanatizem, si rallekund!

 

Pas shume debatesh te zhvilluara ne kete BESELIDHJE te madhe te Prizrenit, te gjithe bashkohen ne idene qe t’u drejtonin nje leter Krajlave te Berlinit ne te cilen, me vendosmeri kundershtonin, hidhnin poshte vendimin e tyre per coptimin e tokave shqiptare dhe betoheshin :

 

– /qi, pa u shterrun Dri e Shkumbin,/,

– /edhe Buena per pa u thà, /,

/ na per t’ gjalle nuk rrijme nen Shkà.

 

Ne botekuptimin e shqiptareve dhe mundesite teknike te asaj kohe shterrja e ketyre lumenjeve ishte gje krejtesisht e pa mundur. Perjetesisht e palekundur eshte vendosmeria, burreria e delegateve te Kuvendit te Prizrenit. Ata jane qendrestare te tille, sa qe pa u shterre lumejt e Shqiperise, pa u permbyse natyra nuk pranojne coptimin e tokave shqiptare, nuk neneshtrohen, nuk i ulin armet.

 

Mendja e shendoshe t’a do, se ky karakter solid e i paperkur i shqiptareve me shpirtin luftarak e liridashe, krahas gjuhes shqipe, ka qene, nder shekuj nje prej atyre faktoreve determinant te ruajtjes se identitetit te shqiptarve. Ky tipar etnik yni, mbajtes i konstruksionit psikik te shqiptareve eshte njohur e pranuar edhe prej te hujve, madje edhe armiqve qe kane pasur te bejne me shqiptaret.

 

Ne rrjedhat e shekujve, per fat te keq te te dy paleve ne konflikt(etnive) politikat shoviniste, raciste, politikanet shoviniste kane rrenjosur, nje mni te papermbajtur, urrejtje te thelle e racizem primitiv midis dy etnive : Shkjeve te Ballkanit shovinist e invadues e shqiptareve, prej  shekujsh vendes(anes).

 

Eshte pranuar, se kjo veçori etno-psikologjike ballkanase e ketyre dy kombeve(mnia) ka shkaqe te thella historike, ekonomike, socilogjike dhe etno-psikologjike, te cilat presin shpjegime me objektivitet shkencor duke mbajtur qendrim bashkekohor ndaj tyre.

Mbi kete baze, del e domosdoshme, qe secila pale(komb) te njohe e pranoje gabimet e se kaluares dhe te sotme, duke kerkuar ndjese publike e shprehur pendes publike, boterisht dhe me vepra te hedhe veshtrimin kah e ardhmja.

Vetem keshtu, do te mund te harrohet e kaluara e zeze dhe popujt e ketij rajoni do te mund te ecin, krahperkrah popujve te tjere evropian.

 

Ne nje tjeter kuvend malesoresh, shprehen pikepamje diametralisht te kunderta, mentalitete dhe shpirti etnik : Ne Kishe te Vishnjeves, Frati i Kelmendit, Pater Gjoni, ne meshen festive  predikonte fjalen e Zotit. Aty, nga fundi i meshes, papritamas jepet alarmi :

– « / Kushtrim, djale, ka nji per shpi,/ ,

– / n’ até Sutjeske me dale n’ ushtri,/,

– / se àsht kah rraset Shkjau n’ Gusi ! / ».

 

Gjendja eshte tejet kritike : njerezit, me uniformat festive, kane ardhur, tere gezim per te festuar : kenduar, hedhur valle, luajtur e gjuejtur shejin, sipas zakonit. Aty jane tubue fare-fisni, miq e kumbare, burra e gra nga shume krahina. Por, pa prite e pa kujtuar plase kushtrimi vetetime. Rrufeshem, nderpresin festimet dhe nisin kuvendin ku shtrohet medyshja e madhe.

 

– / si t’ia bàjme e tek t’ia bàjme ?/ ,

/ A te shkojme a mos te shkojme ?/.

 

Kerkohet, jo vetem vendim i menjehereshem, vendosmeri e guxim, por dhe veprime te shpejta mbrojtese. Sipas tradites se kuvendeve shprehen e ballafaqohen pikepamjet e kunderta :  Uc Gjoka i Hotit  deklarohet :

 

– / na shkoi moti si à mà zi./,

– / Fyta- a- fyt me Shkja t’u pre,/,

– / si per s’ tepermi t’ki’m lé./,

 

– / Prandej, burra, un kish’ me thane,/,

– /se kjo pune per sot do lane,/,

– / Sot po e ka Turku me Shkjà :

– / lepijshin kryet e nxjerrshin syte !/

 

Mendimi realist dhe jo i pa bazuar. Formalisht, kjo ishte lufte midis dy armiqve, prej te cileve, njeri e mbante Shqiperine nen zgjedhe(Turku) dhe tjetri pergatitej per t’a pushtuar(Shkau).

Ne ate kohe Shqiperia administrativisht i perkiste Perandorise Osmane. Prandaj,- le te kacafyten ata ndermjet vedit, se boll shqiptaret jane coptuar ne luftera per te tjere,- arsyetonte Uc Gjoka i Hotit.

 

Perkrahesit e ketij mendimi kapitullues nuk jane te paket :

– / Jo, po, ti Uco, mire po flet,/, /

– / Vocerr Preçi po ia prêt./,

– / n’ se te vritemi na me Shkjà,/, .

– /N’ robni se ne robni,/, –

– /Mjesa Shkjau, po bani e hini. /

– / se ai ketij vendi mà nuk del,/ ,

– / ke s’do t’ kete fis as Atdhe…., /

 

Vocerr Deda  shton :

– / Prandej, mire, thom un, na del, /,

– / ne kete pune mos me u kap tel;/ ,

– / tash nji here me shkue ne shpi,/… ,

– / mbasi feste, po ka qillue;/,

– / se, a te shkojme, a te mos shkojme,/,

– / me lane kryet per Turk e Shkjà./,

 

Ne kete atmosfere te lekundur, pater Gjoni, meshtari i ketyre aneve mendon ndryshej. Ai duke e njohur shpirtin krenar e ta pa epur te malsorit shtron pyetjen :

– / po a imend burrat e Malesise;/,

– / nami e ndera e gjith Shqipnise,…/,

– / vendin Shkjaut kane per t’ia leshue,/,

– / pa pushke t’ shtime e ndej harru ?/…

 

Gjithsecili, kur e merr fjalen shqipton fjale respekti per mendimet e te tjereve, vetem pas kesaj sjell arumentet e veta e shpreh, cope e pa doreza mendimin e vet.

 

Meshtari atdhetar u kujton malesoreve lavdite e se kaluares, gjakun e prinderve te tyre derdhur ne lufte kunder pushtuesve te ndryshem, lavdine e Skenderbeut, te Lekeve te Malesise dhe rrjedhojat qe do te sjelle pushtimi prej Shkjeve te Cetines. Franceskani ligjeron, se si ai do te kishte vepruar, por rroba e tij nuk lejon vrasjen e te tjereve dhe se i mbetet vetem te mallkoje.

Perfaqesuesit te besimit i lejohej pjesmarrja ne kuvend vetem per te shprehur bindjet e veta, por jo per te vendosur.Vendimin e merrte sovrani, kuvendi, beselidhja. Pushtetaret, qeveritaret, ne keto kuvende popullore nuk kishin te drejte te merrnin pjese, aq me pak kur ishin pushtues, sic ishte rasti i pushtetarve osman.

 

Atehere, malesorve te prekur ne seder, ne krenarine tyre dhe ne vetedijen atdhetare nga  predikimi i Pater Gjonit, u gufon gjaku i te pareve, zgjohet motivet e lashta, krenaria epike dhe shterngojne armet e drejtohen, atyperaty, siç ishin direkt per ne Sutjeske, ne frontin e luftimeve.

 

Binomi « Atme e Fe » funksionon mbrekullisht, franceskani i bekon trimat, dhe ne krye te tyre marrshon drejt frontit te luftimit. Ky atdhetarizem i franceskaneve, duke qene edhe ata te kombesise shqiptare perben veçori te ketij sekti fetar, te perkushtuar edhe çeshtjes kombetare shqiptare. Kete veçori (atme e fe) franceskanet e kane deshmuar his-torikisht ne Shqiperi. Ndersa, ndihmesi i tij :

– /Lulash Ndreu, xhakoni i fratit,/,

-/ se edhe kanges ai ç’ia ka thane,/…. :

 

Shqiptaret, sipa zakonit tradicional te pergjigjes(reagimit) ndaj kushtrimit, nderpresin festimet dhe nisen per ne lufte, me kenge ne goje, duke demonstruar shpirtin e tyre luftarak e gatishmerine per t’iu pergjigjur rrufeshem thirrjes per mbrojtjen e trojeve te tyre  kudo qe i zente kushtrimi, veçansi e spikatur etno-psikologjike shqiptare.

 

Kuvendet e medha, ne te cilat mirreshin vendime me rendesi  e pergjegjesi kombetare perfundonin me beselidhje te veçanta. Keshtu, krenet e Hotit, tek Kisha e Shen Gjonit besatoheshin, sipas rendit, duke nisur me bajraktarin, i cili, veçanarisht ne mobilizime luftarake, detyrimisht merrte flamurin, printe : 

Cun Mula, bajraktar i Hotit garanton :

 

– / bani be me lot per faqe,/

– /per «qitape» e shtate « melaqe »,/,

/ se pa deke e pa hi ne dhe, /,

– / me gjith djale e me gjith re,/,

– / pa u robite me lope e qé,/,

– / e pa u djege me stan e shpi,/,

/s’ bjen n’dore kurr Malit t’ Zi. /

 

Pas tij, bajraktaret e krenet e Hotit u betuan :

 

– / mbas kanus s’Leke Dukagjinit,/,

– / m’ qiri t’ festes e m’ Kishe te  Shengjinit,/,

– / mbi Shen N’kolle e Shejt Shna Ndue, /,

– / m’ Kryqe te Krishtit, kjofte levdue !/,

– / se pa u shkimbe me troje t’ veta,/,

– /s’i bajne Knjazit tungjatejeta !/

 

Tradita etno-psikologjike shqiptare nenkupton qe pjesemarresit ne kuvende te betoheshin, sipa kanunit : ne Kryqin e Krishtit, ne kishat e medha te vendit, ne shejten, ne jeten dhe pasurine e tyre, si dhe ne Kur’hanin e shejte, se do t’i rrinin besnike beses se dhanun ne kuvend. Jane rregullat e normat tradicionale shqiptare.

Kurdoher behej fjale per Besen shqiptare, fjalen e nderit, per Besen e Zotit. Garanci e dyfishte feja shqiptare.

Kjo ka qene kontrata verbale, kontrate civile, legjende shqiptre qe krahasohej me cdo dokument(kontrate) tjeter ne shkruar e vulosur ne dokumente ushtarake,zyrtare apo, shteterore. E tille ka qene fjala e dhene, besa e shqiptarit  tradicional. Vecori etnike dhe psejo edhe krenari per virtytet e te pave tane, vertete te pa shkolle, por me kulture tradicionale, madje te rrenjosur thelle ne vetedijen e tyre.

 

Siç shihet, edhe ne nje kuvendem, madje te papritur shpreheshin ide e mendime te ndryshme, te kunderta, shoshiteshin mire ato, ne kendveshtrimet perkatese e me urtesi e maturi arrihej ne vendimin perfundimtar, i cili zbatohej, pa hezitim nga te gjithe. Ka qene karakteristike e spikatur e asaj kohe, qe per mendimet e shprehura, ne kesi rastesh, as qe behej fjale, qe dikush te mbante meri, inate apo mllefe etj.te kesaj natyre.

 

Perkundrazi, armiqesite e tjera harroheshin dhe funksiononte besa e kanunit, sipas se ciles; si, ai qe ndiqej per gjak dhe «gjakesi» duhej te luftonin krahperkrah, si vllezer ne nje llogore, te mbronin e jepnin jeten, po t’a lypte nevoja per njeri-tjetrin. Dhe fakte te tilla ka plot ne historine e ketyre krahinave, ku vepron doka e gjakmarrjes.

 

Keshtu, kanuni, ne kohe lufterash ndalonte, rrebtesisht gjakmarrjen. Ai qe vepronte ne kundershtim me kete dispozite(norme) te kanunit ndeshkohej rrebte, sipas normave te pranuara dhe perbuzej nga opinioni shoqeror. Kete e impononin ligjet e pashkruara(kanunet) e shqiptarve.  A nuk eshte kjo mrekulli per t’u admiruar ne cdo kohe?!

A nuk eshte kjo tregues  i urtesisem mencurise ne veprim e burrerise shqiptare ?! A nuk eshte kjo, nje veçansi e spikatur etno-psikologjike e shqiptarve te asaj kohe ?  Behet fjale per ato raste kur eshte e  pranishme dukuria barbare gjakmarrjes, veçori kjo primitive etno-psikologjike e cila. ka egzistuar deri tash vone te shqiptarte.

Kjo burreri qe shfaqej, sidomos ne raste luftrash lypset te tregohet edhe ne situatat paqesore, gje e cila, fatekeqesisht, prej disa kohesh ka nisur te dejet te shqiptaret.

 

Ne kuvendet mbare shqiptare, rajonale etj. trajtoheshin çeshtje mberekombetare, pra kishin tematike solide atdhetare, refernca moralo-politike patriotike etj.    

Ndersa, ne kuvendet e niveleve me te uleta si krahines, fisit, katundit etj., ne sobat e burrave, ne vendet ku daheshin(vendoseshin) pleqini te ndryshme ndryshonte permbajtja, por rregullat dhe kerkesat ruheshin, ne te gjitha rastet te njejta. Ne çdo kuvend(tubim) respektoheshin elementete etnografike, normat etiko-morale te njohura e te pranuara prej te gjitheve.

Ato zhvilloheshin, sipas traditave e dokeve thjeshte shqiptare, te cilat ne sot i emertojme edhe dukuri etno-psikologjike.

A nuk kemi ketu, te paraqitur aristikisht nga Fishta, poeti komb4etar nje mozaik karakteresh legjendare shqiptare, nje tufe vitytesh atdhetare, simbolesh kreshnike te shqiptarve te kohes ?!

 

Norma etiko-morale te aspektit etno-psikologjike te kuvendeve te burrave.

 

Cilat ishin idealet, motivet shtytese, ndjenjat qe i frymezonin, normat e komunikimit shoqeror, mentalitetet qe synonin dhe shpreheshin ne keto kuvendeve te tradites se lashte shqiptare ?

Ne kushtet e mosnjohjes te shtetit te pushtuesit e ligjeve te tij, ne munges te ushterise, forcave te rendit, burgjeve, kush i shterngonte, detyronte shqiptarte qe t’i zbatonin vendimet e kuvendeve te tyre ? Cfare tregojne te dhenat ?

 

Ne rrafshin etnografik kuvendi eshte nje bashkim fisit a fisesh me Krene, Pleq, Sterpleq e Vogli a Djelmni te dheut, qi kan qellim me rrahe ndonji çashtje a me lidhe ndonji bese.

Kuvendet e pergjitheshme per çeshtje te rendesishme te karakterit kombetar, sipas tradites njoftoheshin : me kushtrim dhe tri te shtena me arme, por edhe me lajmes.

 

Kushtrimet, ndtyshej alarmet, ne mungese te mjeteve te nderlidhjes, jepeshin(Qiteshin, shpalleshin), ne varesi te rrezikut qe kercenonte vendin(«burre per shtepi», «me shtate e shtatedhjete» etj.), kushtrimet qiteshin(jepeshin, shpalleshin) nga kryeplaku, kohet e fundit nga bajraktari. Kushtrimet qiteshi vetem per ceshtje te medha kombetare e jo per parti politike apo gjera te tjera.Ne kanun percaktohej edhe vendi prej nga qitej kushtrimi, zakonisht ne krye te katundit.

 

Tubimi i njerezve behej ne vende te caktuara me pare si ne (Qafa, lendina, oborre kishash, vende kulti, lisa ne shej, qe thuhej «Logu i Kuvendit» etj.). Keshtu, p.sh., Miredita tubohej ne Sh’Pal, a ne Gryke t’Oroshit, Puka, tu qyteti i Pukes, Malesia e Gjakoves tu Vorret e Shales, Dukagjini ne Koder te Shen Gjergjit(Shosh), Nikaj e Mertur tu Kisha e Nikajvet, Mertur e Krasniqe tu Bungu i Kuvendit(Selimaj) etj.

 

Ne kuvende merrnin pjese, sipas qellimit kategori te ndryshme perfaqesusesish. Me tradicionale kane qene kuvendet «burre per shtepi». Ne keto kuvende burrat e bashkuem rrijn ne gjysem rrethit, zakonisht kembekryq, me drejtuesit perball, ashtu qe te mund te shofin shoqi-shoqin e, po u thirr kush, te ket shteg per me u duke nder Krene e Pleq. «Nder gjyqe e peshime krent e pleqt rrijn ne vedi e Vogjelia ne vedi.» « Krent e pleqt rrijn ne kuvend mbas prijet e tagritArmet e krahut kulmoheshin ne nje vend, aty afer, gje qe do te thoshte se ishte vendosur besa e burrave e cila nuk duhej thye. Secili mbante armet e brezit.

Keshtu, nisnin kuvendet duke shpalosur, nga ai qe kishte dhen lajmerimin qellimet per te cilat ishin thirrur.

Ne pikepamje politike kuvendet e pergjitheshme trajtonin probleme te medha atdhetare, çeshtje te medha shoqerore, ekonomike, sociale etj.

 

Ne rrafshin etno-psikologjik kuvendet u permbaheshin parimeve atdhetare(nacionaliste) kombetare, orientoheshin ne referenca moralo-politike te mirenjohura, ne perputhje me botekuptimin, mentalitet, mendesive, nevojat e kerkesat e kohes, u pergjigjeshin deshirave e aspiratave rajonale e kombetare.

Permbajtja e tyre shquhej per atdhetarizem te theksuar. Ne rastin e Lahutes qellimi ishte te ngriheshin te gjithe, me arme ne dore per te mbrojtur vatanin kunder vendimeve te Kongresit te Berlinit dhe synimeve  shoviniste te Shkjeve  te Ballkanit.

Pra, kemi te bejme me synime etno-psikologjike te trasheguara nga te paret tane.

 

Nga motivet e brendeshme te shqiptarve, pra, te personazheve historike te Lahtes kane qene : Mbrojtja e lirise kunder pushtuesit sllavo-malazias, mbrojtja e vatrave, territoreve tona, te cilat tradicionalisht kishin qene te banuara nga shqiptaret, ruajtja e nderit dhe dinjitetit kombetar. Kranaria kombetare dhe shpirti i mosneneshtrimit perpara te huajit.

Keta ishin disa nga nxitesit, shtytesit kryesor qe i grishnin shqiptaret te hidheshin ne beteja per jete a vdekje.

 

Venia ne jete e ketyre idealeve te medha bente te domosdoshem zbatimin, me perpikemeri te madhe te normave etiko-morale te parashikuara ne kanun dhe te detyrueshme per zbatim nga pjesemarresit ne «Logun e kuvendit». Per korrektese citojme tekstualisht disa prej tyre : «Burrat e dheut ne kuvend  rrijn t’armatisun»,«Sa te jene ne kuvend burrat e dheut, s’ ka tager(leje)kush i huej me u perzie nder ta,»,«Ne kuvend, sa te flase njani, tjeret do te ndigiojne te heshtin.», «Cashtjet, qi i perkasin njij krahine mare-ase shtetit,- do te peshohen nder kuvende te pergjithme : «Burre per shpi.»,« Fjala e rande nuk bahet ne kuvend»., « Kanuja s’ban(ndalon) qi te shahet kush ne kuvend; po bani kush ket pune, do te giobitet mje ne 5 desh»., «Po i tha kush kuej, se rrene ne kuvend, do te giobitet mje 500 grosh ». , «Po i a shkrepi  kush  kuej armen ne kuvend, shpija i digjet e sjellesi i armes grihet(pushkatohet) kuvendisht e shkon gjakhupes».

 

Ne kuvendet shqiptare, gjitheçka flitej e behej(zbatohej) kerkohej qe te ishte e matur, e peshuar mire e shprehur me fjale te qarta e sjellje fisnike : Ishin te denushme, nga opinioni dhe shoqeroheshin me ndeshkime : fjalet e renda, ofezat publike, ngritja e zerit, germushja(cjerrja), te bertiturit me ze te larte, sharjet, epitetet, perçmimet, ngitja e gishtit tregues, apo dores. Vleresohej e kishte kerkesa ndaj stilit te te folurit, humorit, fjalvet e shprehjeve, intonacionit, veshterimeve, shprehjeve frazeologjike, fjalve te urta, etj. Nuk ishin ne etiken e kuvende perdorimit ironia, cinizmi, fjalet poshteruese, perbuzese, nenvleftesuese, sarkazma, shakate e renda, etj.

Kuvendtari(diskutanti) qe merrte fjalen,- siç thuhej nga popullin,- qe te mos behej i merziteshem, kerkohej qe te mos hynet «me trina neper mal», nuk duhej te «çante kopalla», te mos i «mballonte pa çoban», « te mos çante derrasa,», « te linte  rend me blue nje buke»  etj.

Kerkesa te tilla kishin te banin me permbajtjen e diskutimeve, permbajtjen e asaj qe thuhej dhe me kohen e shpenzuar nga folesi, me etiken fjales.. Keto kishin te benin me specifikat e krahinave, por shenonin tipare etno-psikologjike te perbashketa te kuvendeve te te pareve tane. Keto norma etiko-morale zbatoheshin ne kuvendet e Lahutes.

 

Per pjesemarrjen ne kuvendet e burrave kishte edhe kerkesa te tjera, me te thella. Keshtu, p.sh, thuhej qe : «Ai qe nuk di te lexoje fytyren e tjetrit, qe nuk di te lexoje heshtjen etj. nuk duhet te te shkoje ne kuvendet e burrave

 

a). Ka qene kerkes qe mendimet, idete, propozimet te shpreheshin sakte e kuptueshem per degjuesit, me sa me pak fjale te hueja(turke tj.) e shprehje te errta. Gjitheçka lypsej te shprehej drejtperdrejt, syndersy, ballas e pa  hipokrizi, me ndershmeri e sinqeritet, pa prapamendime e keqdashje, pa  hilera e rrena, pa ironi e sterkembesa, me drejtesi e pa interesa te ngushta, me bindje e te argumentuara, asnje here kunder interesav atdhetare dhe kunder besimit tek Zoti etj.

 

Vihej ne spikame permbajtja, mendimet, idete atdhetare dhe qendrimi i shprehur rrumbullak e pa frike kunder pushtuesve te huaj.

 

Camaj, njohes i thelle i jetes dhe traditave malesore, ne nje veper te tij sjell nje dialog, midis Currit, malesorit te zbritur ne fushe dhe mesuesit te fshatit: « E veresha ndersy me moskuptim. Edhe ai me verent po ashtu me moskuptim. « A mundesh, tha ; « mem’i lexue mendimet ne balle, ashtu si ne nji liber ? »

S’ashte nevoja sepse, ti flet.

«Ne kje, se nuk kupton diçka ma teper se sa flas, ateher nuk do te merremi kurr vesh. Thom keshtu,- vijoi Curri,- pse ju te shkolluemit kujtoni, se na te pashkollet aq sa dime flasim».

Ma vone m’a shkoqiti mendimin. Simbas ti ai, jo une, ne trute e veta ruente edhe dijen e te pareve. Kurse na tue lexue sende tjera, i kishim harr».

 

Ne kete dialog, bie ne sy se : Malesoret, ne kuvende, madje edhe ne bisedat me te tjeret e permbajne mimiken e fytyres, ne menyre te tille qe mos te shprehin emocione, te mos te percjallin tek te tjeret, asnje lloj informacioni per ate qe mendon :e «veresha me moskuptim» dhe ai, po ashtu «me moskuptim ».Shprehet ideja e leximit te fytyres se tjeterit, si dhe mendimet e ndersjellta te njerezve te shkolluar per njerezit e pa shkolle.

E malesoret e ruanin fort kete rregull ne kuvendet e tyre

 

Prandaj thuhet :

– Fjala peshon, pesha e fjales,

– Nje fjale te nxjerr ne breg ose te mbyte ne uje. etj.

– Fytyra tregon, shpesh te tratheton.

– Puna kallxon.

– Sjellja flet.

– Veprimet instingtet trathetojne etj.

 

b). Ne kuvendet shqiptare ishte e domosdoshme qe gjitheçka te ishte e permbajtur, e disiplinuar, e vetpermbajtur, qe nga mimika e fytyres, pantomimika e trupit deri ne detajet me te vogla : Kujdes i veçante kerkonte vetekontrolli i shprehjes(mimikes) se fytyre, rrudhave te ballit,gojes, levizjes se syve etj. Ne te njejten kohe, kerkohej qe levizjet e trupit(pantomimika) te ishin sa me kursyera si : levizjet e duarve, sidomos te kraheve, kokes, kthimi mbrapa, peshperitjet veshnevesh, komunikimet me ane te shenjave te ndryshme si mbyllja e njerit sy, pra, kontrolli i levizjeve te muskulatures se fytyres etj. Terhiqte vemendjen, per keq te qeshurit pa vend, me za te larte etj.

 

Kujtojme ketu, se syte e njeriut shprehin, edhe ne menyre te pavetedijeshme : emelsi, miresi, dashuri, gezim, lumturi, shprese, egersi, urrejtje, meri, zemrim, mllef, zili, egoizem, qetesi, dyshim, alarm, frike, krenari, mosperfillje, perbyzje, pabesi, cinizem, tmerr, meshire, lutje, mirenjohje, perulje, epsh, dinakeri, hipokrizi, zgjursi, burreri, guxim, mosaprovim, inkurajim, trimeri, dashamiresi, dyshim, lutje, debilitet etj. etj.

Jane keto disa nga arsyet, se perse burrat e kuvendit zakonisht paraqiteshin te mbyllur, hermetike, disi te ngurte me qellim qe fytyra dhe syte, levizjet mos t’u jepnin te tjerev asnje lloj informacioni per qellimet, mendimet, deshirat etj.

 

a).Fytyra e pjesemarresit ne kuvend, qofte kur ai flet, apo vetem degjon kerkohej te ishte e vetpermbajtur, te shprehte vetem qetesi, te ishte e palexueshme nga te tjeret. kjo sepse, siç dihet, fytyra e njeriut shpreh gjendje te caktuara shpirterore, P.sh., balli me rrudhat e veta, vetullat, syte, faqet, goja, buzet, mjekra, faqet, hunda, veshet, koka, muskulatura e fytyres etj., me vetedije ose pavetedije reagojne ne ate, qe thuhet, ose qe behet aty, ndryshojne formen, ngjyren( skuqen, zverdhen,nxihen), levizin, kontraktohen etj.

 

Krahas te gjitha ketyre pjesemarresi ne kuvend ishte e domosdoshme qe te lexonte e interpretonte edhe heshtjen e burrave. Heshtja e atij tjetrit duhet vleressua e mbajtur qendrim ndaj saj.

Kane mbetur shprehjet: Kuvend, Logu i kuvendit, kuvend burrash, kuvend historik, burre kuvendi, behet kuvend, u vendos ne kuvend etj. terma qe i perkasin etno-psikologjise.

 

 

Mentalitet e lashta, idete, normat kanunore e rregullat te cilave u permbaheshin pjesemarresit si : urtesia, mençuria, menyra se si shqiptaret e asaj kohe komunikonin e merreshin vesh midis tyre ne keto tubime, maturia ne pleqerimin, shoshitjen e bluarjen e çeshtjeve te luftes, takti  e respekti per mendimet dhe personalitetin e bashkebiseduesit, kolegjialitet ne marrjen e vendimeve perfundimtare, gatishmeria per te vepruar ne perputhje me to flasin per vlera etno-psikologjike te komunikimeve e marreveshjeve te pareve tane.

 

Ato deshmojne per nje tradite etno-kulturor te vyer, nje model ne organizimin dhe zhvillimin e ketyre kuvendeve rajonale apo ne shkalle te gjere kombetare, tradite e cila ruan vlera aktuale edhe ne ditet tona.

Kuvendet kane qene nder perberesit kryesor te veteqeverisjes sipas zakoneve dokesore shqiptare, te ruajtura deri ne mesin e shekullit XX-te.

 

Traditat dokesore shqiptare pasqyrohen, nga autori i Lahutes, ne mjeshteri artistike e fryme  popullore, ne kenget kushtuar Lidhjes se Prizrenit, Marash Ucit, Cun Mules, Ali Pashe Gucise, Dede Gjo’ Lulit etj. e tubime te tjera te shqiptarve.

Ne themel te ketyre kuvendeve tradicionale qendronte BESA ShQIPTARE, BESA E ZOTIT e veshtruar  si norme morale dhe kod dokesor qe qimentonte e garantonte zbatimin e vendimeve qe mirreshin ne «logun e Kuvendit.» Besa ka qene kodi moral me i qendrueshem e me i perdorshem nga shqiptaret e kohes se lahutes e me pare.

 

***

Po ne çfare forme kane arritur deri me sot normat, rregullat dhe kerkesat e mbajtjes se kuvendeve te medha popullore ? Ato u deformuan qe gjate Luftes Dyte Boterore ku gjithçka vendosej me gryken e pushkes, me vone u perdoren si karikature per maskimin e qellimeve moniste te diktatorit per te arritur, deri ne nivelin, se si zhvillohen debatet politike ne Kuvendin e sotem te Republikes se Shqiperise.

 

Ne «Nje vezhgim mbi komunikimin tone publik…» te analistit Mustafa Nano, midis tjerash lexojme per kacafytjet midis politikaneve tane ne Shqiperi dhe ne Kosove. Citojme : Ato.. «Jane te kalkuluara per te bere dem, alabaku se ka per gje te marre poza intelektuali e ku intelektuali s’e ka per gje te flase si alabak, ku gjuha e shtene ne pune eshte asgjesuese e shfarosese, ku secili pretendon se ka me vete te drejten, ku njeri nuk len asnje shteg per te bere nje negociate te sekondes se fundit me tjeterin, ku palet harrojne  argumentin dhe fokusohen, veç te personi qe kane per balle, ku biografia e tjeterit eshte gjithenje nje arsye per t’mos u marre fare me çeshtjen, ku ai qe terhiqet perballe nje sjellje te dhuneshme, mbulohet me turp e thirret humbes, ku klasi, eleganca, sqima merren per dobesi etj.

 

Ne…shqiptaret, kudo qofshim…debatojme njesoj, d.m.th., nuk debatojme, por perleshemi. Dhe ketu kam parsysh te gjithe shqiptaret deri tek akademiket tane. . ! ( nenvizimet K.T.)

E di, mund te thuhet qe gjera te tilla ndodhin kudo, por puna eshte, se kudo gjera te tilla jane perjashtime, ndersa tek ne jane rregull». (Gazeta «Shqip» date 25 nentor, 2011).

 

Mos valle, e ka tepruar ky analist ? Mendoj,  se jo. Ai ka shprehur nje realitet te dukshem te jetes polike shqiptare, madje duke ruajtur mjaft rezeva qe lidhen me fjalorin vulgar, epitete e pa denja  si, per ate qe i shqipton dhe per ate te cilit i drejtohen, sharjet vulgare, gerthitjet, sulmet, deri tek goditjet brutale fizike etj. te pa denja per natyren e shqiptarit. Nuk gjeta diçka tjeter me te goditur per te faktuar se ku ka arritur gjendja e «Burrave te Dheut» qe na perfaqesojne ne forumet me te larta te kombit tone.

 

Ndersa, malesoret, per raste te kesaj natyre shpreheshin, me me delikatese si p.sh., « Mos hi me trina neper mal !», « Mos the krande kur nuk duhet ». « Mos i mallo shpatit !», «Ia qet mullini copa-copa », « I ka leshue pa çoban», «I ka mallue shpatit.» , « Mos qit krande ne zjarm !». «Mos shti gur nen rrota»?, « Nenkamsat nuk tregojne burrni » etj, etj.

E megjithate, efekti i kesaj menyre te foluri ka qene direkt, i menjehershem, madje me rrjedhoja.

Pra, shqiptaret ne kuvendet e tyre qe nga lashtesia jepnin shembuj pozitiv dhe modele komunikimi per t’u patur zili.

 

Po sot, ç’fare po ndodh me politikanet tane ?! Ku po shkojme ? Perse i voton dhe i pranon populli keto deformime te traditave shqiptare dhe te sjelljes qytetare ?! Sa i vlejne ato imazhit tone ne boten e jashme ? Fatkeqesisht, ato flasin ne favor te profecise te Konices, se até qe ndertuan idealistet tane mund ta shembin politikanet e keqinje.

Para pak kohesh, ne nje debat televiziv, per kanunin e Leke Dukagjinit historiani Kasem Bicoku, specialist i historise se Mesjetes, midis te tjerash u shpreh :

«Po te zbatoheshin rregullat e kanunit ne parlamentin e sotem shqiptare do te qe nje mrekulli e vertete».

Prof.as. Dr. KOLE  TAHIRI,  etno-psikolog

 

Literatura e perdorur : 1. Eposi i Gilgameshit. Tirane, 1990. 2. Epika historike. Tirane, …3. M. Tirta. Etnolpgjia e shqiptare. M. Tirane, 2003. 

  1. Lahuta e Malesise. Botim i trete, Rome 1991.
  2. Kanuni i Leke Dukagjinit. Nga Shtjefen Gjeçovi.(Shqip dhe anglisht). Gjonlekaj publishing Compani

Nevv York 1989, f.199-201

  1. Martin Camaj. Vepra letrare 1 Apollonia, Tirane 1986 f. 87, 89.
  2. Fjalori i Gjuhes ShqipeTirane 1980.
  3. Epika legjendare. Vellimi i dyte. Tirane 1983.
  4. Fjalori Encikolpedik Shqiptar.Botim i ri.Tirane, 2008.
  5. Aleksander Stipceviq. «Iliret. Historia, jeta, kultura, simbolet.» Tirane, 2002. 11.Matheiu Aref. « Shqiperia. Historia dhe gjuha. Odiseja e pabesueshme e nje populli parahelen.. Tirane, 2007

 

Bruksel, janar, 2012

Leave a Reply

You must be Logged in to post comment.

© 2019 KosovaLindore · RSS · Designed by Theme Junkie · Powered by WordPress
ShqipEnglishDeutsch