Shoqata esperantiste shqiptare (AEA): Buletini 190

⦁ Ian Fantom
18 dhjetor 2025

Unë u anëtarësova në Shoqatën Universale të Esperantos (UEA) vonë, në vitin 1962, në moshën 17-vjeçare. U entuziazmova jo vetëm pas gjuhës, por edhe pas idesë që qëndron pas saj. i lindur në fund të Luftës së Dytë Botërore, isha shumë i vetëdijshëm për luftërat. Vura re se të gjitha vendet anglishtfolëse ishin në të njëjtën anë. Nga kjo kuptova se ekziston një lidhje mes gjuhëve dhe luftërave. Nuk bëhet fjalë vetëm për gjuhën dhe kanalet e komunikimit që ajo mundëson, por edhe për identitetin. Për këtë arsye iu përkushtova përhapjes së Esperantos gjatë rinisë sime.

Sot shohim të njëjtin fenomen. Udhëheqësit tanë politikë flasin për nevojën që të përgatitemi për një luftë të mundshme kundër Rusisë. Diskursi vazhdimisht është antirus. Të gjitha vendet anglishtfolëse janë sërish në të njëjtën anë. Qysh kur isha ende në shkollë, mora pjesë në një takim të degës lokale të International Friendship League (Lidhja Ndërkombëtare e Miqësisë). Kjo shoqatë kishte një qëllim të ngjashëm me atë të lëvizjes esperantiste për parandalimin e luftërave, por me ndryshimin se përdorte gjuhën angleze. Por ku ishte ajo në Rusi, Kinë, Iran? Askund! Pak kohë pas themelimit të saj shpërtheu Lufta e Madhe. Edhe lëvizja esperantiste nuk arriti ta parandalojë atë, por të paktën ajo ka praninë e saj edhe në këto vende.

Gjatë moshës së mesme i kushtova më shumë vëmendje profesionit dhe familjes, ndaj u mora më pak me fushatat esperantiste në nivel kombëtar ose botëror. Megjithatë, ne merrnim pjesë në ngjarje esperantiste dhe unë shpesh raportoja për to në gazetat lokale. Kur fëmijët u rritën, u angazhova sërish në lëvizjen kombëtare esperantiste. Por ndërkohë shumë gjëra kishin ndryshuar. Pas daljes në pension, për një vit u mora me kohë të plotë me studimin e shkaqeve të rënies së numrit të anëtarëve në vendin tim dhe u përpoqa t’i tërhiqja vëmendjen esperantistëve mbi rezultatet. Për gati njëzet vjet veprova kështu, si në lidhje me vendin tim, ashtu edhe me UEA-n. Duke parë pas, sekretari i Shoqatës Esperantiste Britanike në fillim të viteve ’70 ishte përpjekur të na paralajmëronte për çështje të ngjashme.

Më vjen keq që në atë kohë nuk mora kohë nga puna ime informuese për ta studiuar këtë problem, sepse kjo mund ta kishte ndryshuar fatin e lëvizjes. Tani mund të them se të gjitha parashikimet e mia të njëzet viteve të fundit janë realizuar. Dhe tani të gjithë e dinë se ekziston një problem i madh, edhe pse nuk kanë asnjë ide për shkakun e tij.

Në vitin 2024, Gbeglo Koffi dhe unë tërhoqëm vëmendjen mbi problemet në UEA dhe vendosëm të bënim disa kërkime. Koffi ishte Vëzhgues në Komitetin e UEA-s, sepse Togo nuk kishte më mjaft anëtarë të UEA-s që ai të ishte përfaqësues zyrtar i vendit. Megjithatë, ai kishte të njëjtat të drejta si anëtarët e Komitetit, përveç të drejtës së votës. Në fillim të shekullit XXI ai kishte qenë anëtar i Bordit Drejtues të UEA-s për Afrikën dhe kishte punuar shumë me Hans Bakker për ngritjen e lëvizjes esperantiste në kontinent. Ai ka shumë për të treguar për ato ditë.

Koffi dhe unë ramë dakord që ai t’u shpërndante një pyetësor të gjithë anëtarëve të Komitetit për të hulumtuar kontributet dhe qëndrimet e tyre. Donim të dinim, për shembull, deri në ç’masë ata përfaqësojnë zgjedhësit e tyre dhe cilat janë pikëpamjet e tyre mbi qëllimet e UEA-s dhe të lëvizjes esperantiste. Me disa vështirësi e përmbushëm këtë detyrë, por UEA nuk deshi të dëgjonte për këtë çështje.

Në fund vendosëm t’i botonim rezultatet në formë libri, që të gjithë të mund ta lexonin, studionin dhe të vepronin sipas gjykimit të tyre për të përmirësuar situatën në UEA. Për të prodhuar një libër të plotë, shtuam edhe materiale të reja: analiza të punës së UEA-s, përgjegjësitë për vendimmarrjen dhe perspektivat. Për shembull: kush vendosi realisht shitjen e godinës, orientimin e vëmendjes së UEA-s drejt Agjendës 2030 dhe zëvendësimin e redaktorit të revistës Esperanto gjatë Kongresit Universal në Kubë?

Librin e lançuam në Ditën e Zamenhofit 2025. Ai titullohet “Ku po shkon Shoqata Universale e Esperantos?”, me nëntitull “Hetim dhe zhvillim historik”.

Pjesa i trajton “HETIMIN” dhe në fund jep vëzhgime dhe rekomandime. Pjesa II trajton “Zhvillimin historik”, duke parë pas dhe përpara, dhe duke sugjeruar që të mësojmë nga historia. “Nga do të vijë lëvizja e re?”, pyet libri. Në fund ai nxjerr përfundime mbi planin strategjik që ka qenë nën diskutim që nga viti 2001.

Jam shumë mirënjohës ndaj GBEGLO Koffi-t për bashkëpunimin e tij në këtë projekt. Ai ka bërë mrekulli në Lomé, Togo, por jo gjithmonë është vlerësuar për to. Shpresoj që ky libër të jetë i dobishëm për të gjithë formuesit e opinionit në UEA, gjatë presidencës së tanishme dhe më pas. Synimi im është që ai të shërbejë si model për kërkime edhe mbi shoqata të tjera aktiviste, veçanërisht ato kundër luftës, të cilat në Perëndim përgjithësisht vuajnë nga probleme të ngjashme. Lëvizja esperantiste ka treguar një rezistencë të dukshme ndaj rënies së përgjithshme të shoqatave aktiviste dhe është veçanërisht mirë e dokumentuar. Prandaj, ajo që po ndodh tani në lëvizjen esperantiste mund të ketë rëndësi për mbarë botën demokratike.

Libri është botuar nga Remit Press (https://remitpress.uk/). Faqja përmban lidhje me disa shpërndarës librash.

⦁ Almanako 2025

Elĉerpaĵoj

⦁ Joanna de Angelis

Vivo feliĉa

Anstataŭigu en via vortaro la malbonajn vortojn per bonaj

Zёvёlmdёsojini nё tё folmen tuaj fjalёt e kёqia me fjalё tё mira

Esprimoj vulgaraĉaj kredeble estas laŭmodaj sed venenas la koron

Shprehjet vulgare duken si tё modёs, por ato e helmojnё zemrёn.

La vorto estas ilo de la vivo por komnikado kaj kopreno, ne armilo por agreso kaj perforto.

Fjala ёshtё mjet komunikimi dhe kuptimi, jo armё agresioni dhe dhune,

La malbona uzo de vortoj koruptas la menson kaj humiligas la homon.

Fjala e keqe e korrupton mendjen dhe e poshtёron njeriun

La vorto esprimas la moralan kvaliton de la individuo.

Fjala shpreh cilёsinё morale tё individit

Ĉar ekzistas homoj kiuj parolas bone sed estas malbonaj, ne estas juste ke estante bonulo vi vin prezentu kiel malbonulon.

Pse ka njerёz qё flasin mirё por janё tё kёqij, nuk ёshtё e drejtё qё duke qenё njeri imirё tё paraqitesh si i keq.

⦁ LAŬDO AL LIBROJ

Przemysław Paweł Grzybowski

Pollando
Estas malfacile imagi kio grandan rolon ludas kaj gravan valoron havas
libroj en nia vivo. Evidente ĉiu el ni estas diferenca, naskiĝis kaj maturiĝis
en aliaj cirkonstancoj kaj kulturoj. Tamen ĉiuj certe iel ajn havis, havas kaj
havos rilatojn kun libroj – eĉ nur hazarde supraĵe. . .
En pluraj hejmoj de legemuloj oni rimarkas diversformajn librojn sur
bretoj, tabloj kaj eĉ en tute surprizaj lokoj kiel keloj aŭ necesejoj. Multaj
infanoj havis siajn unuajn kontaktojn kun libroj hejme en lernejoj kaj
publikaj bibliotekoj, legejoj. Preparis tion kaj zorge flegadis iliaj gepatroj
instruistoj kaj bibliotekistoj kiuj penis krei ĉe la etuloj emon legi kaj amon
al literaturo. Bonŝancaj infanoj akompanataj de plenkreskuloj aŭ de siaj
gekolegoj vizitadis librovendejojn ofte revante antaŭ iliaj vitrinoj plenaj de
koloraj kovriloj, reklamoj de libroj kaj aliaj legaĵoj.
Ĉina proverbo diras ke lerninte fremdan lingvon oni akiras novan animon.
Legante librojn oni kvazaŭ konkeras novajn mondojn priskribitajn en diversaj
literaturaĵoj. Oni konatiĝas kun diversaj estuloj kreitaj de imagpovo de
verkintoj aŭ kun herooj de historiaj rakontoj pri pasinto de landoj, popoloj,
familioj. Ĉiu nova libro garantias renkonton kun ies ideo, imagaĵo, koncepto.
Permesas malkovri foje intimajn sentojn de verkintoj kaj ĝui (aŭ ne!) artajn
verkaĵojn de eldonistoj. Fakte ĉiun libron preparas por eldoni kaj vendi skipo
de personoj, kiuj zorgas pri ĝia ĝusta formo en ĉiu etapo de produktado.

Libroj estas skribitaj en diversaj lingvoj kaj lingvaĵoj. Iliaj kreivaj mastroj
celas iun specifan publikon kaj provas tiel trovi kaj impliki ĝustajn vortojn,
frazojn ktp. ke ili estu kiel eble plej bone kopreneblaj al postulemaj
legemuloj. La arto verki librojn en ĝusta lingvaĵo estas tre malfacila kaj
postulas sperton. Tamen se oni majstras tiun ĉi arton la rezulto iĝas kvazaŭ
mirakla. Libro tuŝas sentojn de ĝia legantaro foje eĉ trovas pasiulojn kiuj
deziras traduki ĝin en propran lingvon. Tiel la libroj transpasas limojn inter
homoj kaj spaco.
Foje oni havas eblon renkonti verkistojn kaj eldonistojn kiuj pasie aŭ
pro mono skribas kaj eldonas librojn. La kontaktoj inter libroamatoroj estas
plenaj de ĝojo precipe kiam ili konstatas, ke ĉiujn ilin ligas la samaj sentoj
scioj pri unikaj titoloj kongruaj opinioj ktp. Tiel naskiĝas ne imitebla socia
reto de tute apartajn kuriozaĵojn por ĝui ŝanĝon de stilo formo celo de teksto; ĉerpi
novan scion kaj energion el ĵus malkovrita libro.

---

Tiel same okazis kun libroj pri spiritismo. Kiam aperis la unuaj eldonoj
de klasikaj verkoj de Allan Kardec Léon Denism Gabriel Delanne kaj de aliaj
pioniroj naskiĝis nova sektoro de la mondo de libropasiuloj.
Komence oni devis krei specifan lingvaĵon por komuniki pri jam konataj
aferoj. Iamaj difinoj de nocioj jam ekzistantaj en filozofiaj kaj religiaj verkaĵoj
por rakonti pri spirita (ekde nun: spiritisma) mondo bezonis refreŝigonm
aktualigonm (re) konstruon por bezonoj de miloj da novaj legantoj kiuj pasie
malkovradis la “Libron de la Spiritoj” kaj sinsekvajn volumojn de klasika
serio. Kiom da diskutoj, duboj, kvereloj, kompromisoj por trovi ĝustajn
vortojn kiuj esprimus ideojn profunde lokitajn en la koroj kaj animoj! Amaso
da legintoj leterumantaj al verkistoj dividantaj siajn travivaĵojn ligitajn kun
la spirita mondo, petantaj la redaktoron de la “Spiritisma Revuo” respondi
demandojn klarigi dubojn, ekspliki malfacile kopreneblajn faktojn.
Fine aperis spiritisma kulturo kreita sur fundamento de libroj: mediumaj
seancoj, socia agado, artaĵoj, diskutgrupoj, edukaj institucioj, aperantaj en
la mondo. Kaj kutime neperceptebla al homoj, sed reala kaj forte ligita kun
la Tero spirita mondo en kiu ankaŭ respeguliĝas efikoj de libroj laŭ reguloj
regantaj en ceteraj regionoj de universo.

---

Anstataŭ konkludo mi proponas poemon de Henryk Zbierzchowskim kiu
trafe respegulas la ideon de laŭdo al libroj kaj instigas al legado. . .

Mi ŝatas la bibliotekan kvieton kaj mallumon.
La homan spiriton de temploj imponaj
Kien ne penetras la ĝena vivzumo
Kun ĉiutagaj zorgoj ne tre bonaj.
Kie min ombroj gvatas el bretaroj
Silentogarda staras anĝelaro.

Mi ŝatas librojn dormantajn enŝranke
Saĝe silentajn ĉar jam ĉionsciaj.
Kio surtere estas kaj subplanke
Kaj kio okazas ekster Tero mia
Kie stelmiriadoj kometoj kaj sunoj
Vagadas en spaco sen videblaj limoj
Kolektis zorge ĉiu bibliofilo.

Vizaĝojn ili havas diferencajn.
Kun ĉiam propra spirita profilo.
En ili rektemklare reaperas
Ĉio eterna – kio ne pereas.
Kolapsos amikec’ post ebrio
Finiĝos amo dormanta en fibroj.
Ofte mallongas renkonto-serio
Do la plej trafaj trovos ni per libro
Al kiu dum tristo manko kaj ĝojpleno
Ĉiam amike certe ni revenos.

Libro! Vi estas la profunda fonto
De homa penso senmorta rivero.
La tempo fluas, restas ruinmontoj
Sed via esto neniam pereos
Ĉar el spirito venas potencaĵo!

Forpasas homoj – postrestas legaĵoj21

⦁ Lavdёrimi i librave

Przemysław Paweł Grzybowski
Poloni

Vёshtirё ta pёrfytyrosh se sa rol tё madh luajnё dhe sa vlerё tё rёndёsishme kanё librat nё jetёn e njeriut.
Kuptohet se secili prej ensh ёshtё i ndryshёm, ka lindur dhe ёshtё pjekur nё rrethana dhe kultura tё ndryshme. Megjithatё, tё gjithё kanё pasur disi lidhje me librat- qoftё edhe rastёsisht sipёrfaqёsisht. .

Nё shumё shtёpi leximdashёsish vёren libra tё formave tё ndryshme nёpёr rafte, tryeza mbase edhe nё vende krejt tё befasishёm, sik qilarёt dhe nevojtoret. Shumё fёmijё kanё pasur pjekjet e veta tё para me libra nё shtёpi, nё shkollё dhe nё bibliotekat popullore, nё sallat e leximit. Kёtё e kanё pёrgatitur dhe ushqyer me kujdes prindёrit e tyre, mёsuesit deh bibliotekarёt qё janё munduar tё krijojnё tek tё vegjlit prirjen pёr tё lexuar dhe dashurinё pёr letёrsinё. Fёmijёt fatlumё tё shoqёruar nga tё rriturit ose nga kolegёt e tyre i kanё vizituar shitoret e librave duke ёndёrruar shpesh para vitrinave plot kapakё me ngjyra, reklama tё librave dhe gjёrave pёr tё lexuar.

Njё proverb kinez thotёm qё pasi ke nxёnё njё gjuhё tё huaj ke fituar njё shpirt tё ri. Duke lexuar librat duket sikur pushton botё tё reja tё pёrshkruara ne gjёrat letrare tё ndryshme. Njihesh me qёnie tё ndryshme tё krijuara nga fuqia pёrfytyruese e krijuesve ose me herojtё e tregimeve historike pёr tё shkuarёn e vendeve, popujve, familjeve. Ҫdo libёr i ri tё siguron njё tregim me idenё e dikujt, mё pёrfytyrimin e dikujt, konceptin e dikujt. Tё lejon tё zbulosh herё ndjenjat intime tё krijuesve dhe tё shijosh (apo jo!) veprat e botuesve. Nё fakt ҫdo libёr e pёrgatit pёr botim dhe shitje njё ekip personash, qё kujdeset pёr formёn e tij tё saktё nё ҫdo etapё tё prodhimit.

Librat janё shkruar nё gjuhё dhe tё folme tё ndryshme. Mjeshtrit krijues tё tyre synojnё njё publik tё veҫantё dhe provojnё kёshtu tё gjejnё dhe tё ndёrfusin fjalёt e duhura, frazat etj qё tё jenё sa mё shumё tё mirёkuptueshme pёr leximdashёsit kёrkues.
Arti i krijimit tё librave nё njё tё folme tё duhur ёshtё tepёr i vёshtirё dhe kёrkon pёrvojё. Megjithatё, kur ky art zotёrohet, rezultati bёhet pothuajse njё mrekulli. Libri prek ndjenjat e lexuesve tё vet, herё edhe gjen pasionues qё dёshirojnё ta pёrkthejnё atё ne gjuhёn e vet. Kёshtu librat i tejkalojnё kufijtё ndёrmjet njerёzve dhe hapёsirёs.
Herё ke mundёsi t’I takosh shkrimtarёt dhe botuesit, qё pёr pasion jo pёr para shkruajnё dhe botojnё libra. Kontaktet ndёrmjet libёrdashёsve janё plot gёzim sidomoas kur ata vёrejnё se tё gjithё i bashkojnё ndjenja tё njёjta, dije, pёr tituj vetjakw, mendime tё pёrputhshme etj. Kёshtu ka lindur njё rrjet social i pangjashёm i atyre qё kanё ide tё pёrbashkёta tё nxjerra nga librat dhe qё e kalojnё me kёnaqёsi kohёn e vet tё lirё duke u thelluar nё gjёrat pёr lexim tё reja dhe me stil tё njёjtё- ose duke kёrkuar kureshti krejt tё veanta pёr tё shijuar ndryshimin nё stil, formё, synim tё tekstitm pёr tё nxjerrё dije dhe energji nga njё libёr i sapozbuluar.

---

Nё vend tё mbylljes po ju propozoj njё vjershё tё Henryk Zbierzchowki, qё e pasqyron nё mёnyrё tё qёlluar idenё e lavdёrimit tё librave dhe nxit pёr tё lexuar…

E pёlqej qetёsinё e bibliotekёs dhe errёsirёn
Shpirtin njerёzor dhe tempujt mbresёlёnёs
Ku nuk tejshkon bubrrimi bezdisёs njerёzor
Me kujdesjet e pёrditshme jo fort tё mira

Ku mё shohin ngultaz hijet qё nga raftet
Engjёjt qendrojnё duke ruajtur heshturazi
I pёlqej librat qё flenё nёpёr rafte
Tё heshtur mёҫurisht se janё tё gjithёditur

Qё janё mbi tokё dhe nёn dysheme
Dhe qё ndodhen jashtё Tokёs time
Ku miriadat e yjeve, kometat dhe diejt
Enden nё hapёsirё pa kufij tё dukshёm.

I pёlqej librat qё gjatё shekujve
I ka mbledhur me kujdes ҫdo libёrdashёs
Fytyrat i kanё tё ndryshme
Gjithnjё me profilin shpirtёror tё vetin.

Te ta drejtpёrdrejt rishfaqet qartё
Gjithҫka e pёrjetshme- qё nuk zhduket
Shkatёrrohet miqёsia pas dehjes
Mbaron dashuria qё flё nё fibra.

Shpesh shkurtohet vargu i takimeve
Pra mё tё qёlluarat do i gjejmё me librin
Qё gjatё trishtimit, mungesёs dhe gёzimit tё plotё
Gjithnjё miqёsisht ne do kthehemi

Libёr! Ti je burimi i thellё
I mendimit njerёzor, njё lumё i pavdekshёm
Koha rrjedh, mbeten malet me gёrmadha
Por qёnia yte kurrё nuk zhduket.

Sepse nga shpirti vjen forca!
Njerzit vdesin mbeten gjёrat pёr lexim!

⦁ Tradukaĵoj– Pёrkthime

Engjёll Gusho
ENEO (ΑΙΝΕΙΑΣ) verkis Spiros Sarafian, el Grekio
La homoj kutimas ordinare direkti sian tutan atenton kaj admiron al la
protagonistoj de ĉia ajn afero. Ili ne interesiĝas sufiĉe pri la duaroluloj
forgesante aŭ nesciante, ke ties kontribuaĵo je ĉio ajn estas eble ne same brila,
tamen same esenca kun tiu de la ĉefrolulo. Krome, estas preskaŭ certre, ke ĉiu
rolulo havas sian ŝancon montri iam sian tutan kapablon kaj meriton. Mi diras ĉion
tion ĉi pensante pri Eneo, la ne tre brila troja militisto kiu tamen iĝis la granda
fondinto de unu el la plej gloraj gentoj aperintaj en la homa historio. Eneo estis
Trojano kaj por paroli pli ĝuste li estis Dardanano aŭ Dardanido. Mi eksplikas, ke
la tuta loĝantaro de la tre granda troja lando konsistis el du frataj gentoj, kiuj havis
la nomojn de la praaj fondintoj de la granda reĝlando, de Trojo (Τρως) kaj de
Dardano (Δάρδανος). La Trojanoj plejparte loĝis en la kampa regiono de la lando,
en la pli densloĝataj lokoj, en la metropolo kaj ties vasta ĉirkaŭa teritorio kaj la
Dardananoj loĝis plejparte en la monta landoparto kaj sur la deklivoj de la grada
montaro Ido (Ίδη), kiu superelstaris la landon. Eneo apartenis al la reĝa familio de
Trojo, li estis nevo de la reĝo Priamo (Πρίαμος) kaj partoprenis la grandan
defendan militon kontraŭ la Helenoj kiel armeestro de la Dardananoj. Senduba
protagonisto de tiu, longa, kruela milito, en la troja flanko, estis ja Hektoro (Έκτωρ),
la granda heroo, ĝenerala militestro de la Trojanoj, la unua filo de Priamo kaj
kronprinco de la reĝlando. Eneo havis duantrian rolon, tamen li posedis grandan
atuton, li estis filo de la splenda diino de la belo kaj amo, Afrodita (Αφροδίτη), kiu,
allogite de la eksterordinara beleco de Agĥiso (Αγχίσης), sekskuniĝis kun li kaj
naskis Eneon. Kompreneble la infano estis lasita al sia patro kaj estis edukita
kaj prizorgita de sia grandaĝa fratino Hipodamia (Ιπποδάμεια). Malgraŭ tio, la
diino, kiu aparte amis tiun sian belan filon, ĉiam, nevidate, atentis kaj protektis
lin. Eneo estis bona kaj sentima militisto, li estis viro kuraĝa, sed samtempe
saĝa kaj atentema. Dum la tuta daŭro de la granda milito li militis kuraĝe, li oferis al
la troja armeo sufiĉajn venkojn, tamen li neniam estis altirita al senkiala risko, li
ne aspiris senfruktajn heroaĵojn. Tamen, li estis juna varmsanga, do kelkfoje,
malmultfoje, li tre serioze endanĝeriĝis. La unuan fojon kvazaŭ duele li batalis
kontraŭ unu el la plej militspertaj kaj kuraĝaj helenaj militestroj, Diomedo
(Διομήδης), kiu vundis lin serioze ĉe la femuro. La lastan momenton, nevidate
intervenis Afrodita kaj mirakle savis lin. En alia okazo, entrepreninte
neatenditan sturmon celantan la forbruligon de la helena floto, li subite frontis
al la terura Ajakso (Αίας), la plej forta helena heroo, li kuraĝe kontraŭstaris,
sed, tre prudente, post nelonge retiriĝis. Tamen, la plej kriza momento estis kiam
li alfrontis sur la tereno de ekstreme violenta batalo la plej grandan, nevenkeblan kaj
nevundeblan helenan heroon, Aĥilon (Αχιλλεύς). En tiu okazo Eneo perdis sian
prudenton, li komencis batali, eĉ de proksime, kontraŭ la terura kontraŭulo kaj
estis tute certe ke post nelonge li pereus, tamen, ankoraŭfoje li estis mirakle
savita. La homoj diradis, ke estis la dio de la maro, Pozidono (Ποσειδών), kiu,
sendita de Zeŭso (Ζευς) mem, fortiris Eneon malantaŭ la trojan muregon. Ĉiuj
kredis, ke la reĝo de la dioj favoris la Helenojn, li ne simpatiis la Trojanojn, sed li ne
deziris la pereon de la dardana gento. Mi ne diros pli multon pri la militaj atingoj

de Eneo, plej interesa estas lia postmilita historio. Do, kiam, la plej forta militestro kaj
ĉefa espero de la Trojanoj, la armeestro Hektoro estis mortigita de Aĥilo, la plej
prudentaj Trojanoj komprenis, ke ĉio estas perdita. Malgraŭ tio, la milito daŭris
ankoraŭ longe, sed Eneo, saĝe pensante, donis la taŭgajn ordonojn kaj
organizis la laŭordan foriron de la senarma parto de la Dardananoj al la
altaĵoj de la monto. Li kaj lia armeo restis en Trojo kaj daŭrigis la militon ĝis la
fino, ĝis kiam la Helenoj ŝajne foriris, lasinte post si la dolan Lignan Ĉevalon
(Δούρειος Ίππος). Eneo ne partoprenis la ĝeneralan entuziasmon de la
trompitaj Trojanoj, rapide li organizis ĉion kaj kun ĉiuj liaj samfamilianoj, parencoj,
kunuloj kaj fidelaj armeanoj foriĝis al la monta Dardanio. Kompreneble ĉio tio ĉi
ne estis facila afero, ĉar la sekureco estis sur la krutaj, neireblaj mont
templon dediĉitan al sia patrino. Do, post longa tempo, Eneo atingis la marbordon de
Hesperio, Japigion (Ιαπυγία), la plej proksiman al Helenujo loko de Italujo kaj
elŝipiĝis en haveno, kiu ricevis la nomon de Afrodita. De tie, li komencis
travojaĝi per siaj ŝipoj paralele al la orienta bordo de Italujo suden kaj atingis
SicilionDe Sicilio la Trojanoj ŝipiris norden kaj kiam ili atingis taŭgan lokon ĉe la
estuaro de la rivero Tibero kaj la popolo elŝipιĝis, grupo da virinoj, sub la estrado de
iu Trojanino nomata Roma (Ρώμη), metis fajron kaj ekbruligis multajn el la ŝipoj, por
devigi la virojn ĉesigi la senfinan, tiom penigan kaj ne plu elteneblan vagadon
de la popolo. Honore al tiu kuraĝa virino, pli poste, Eneo fondis la urbon Romo. Tie,
do, la ĉefoj de la ekspedicio kolektiĝis por interkonsiliĝi kaj kune manĝi. Ĉar ili
ne posedis tablojn nek benkojn, ili sternis sur la tero iajn platajn panojn kaj sur tio ili
metis la manĝaĵojn. Ĉar la viroj estis tre malsataj aŭ ĉar la manĝaĵoj estis malmultaj,
ili manĝis ĉion kaj kiam restis nenio alia, ili manĝis ankaŭ la platajn panojn sur
kiuj estis metitaj la manĝaĵoj. Tiam, unu el la kunuloj diris: “rigardu, eĉ la tablojn
ni manĝis!”. Kiam Eneo aŭdis tion, sokiĝis, ĉar li ekmemoris, ke dum ilia vagado,
kiam ili trapasis Hepiron (Ήπειρος) kaj haltis en la mondkonata, granda
sanktejo de Zeŭso en Dodono (Δωδώνη), por peti de la tiea divenejo,
orakolonkonsilon de la granda dio pri la serĉata nova patrujo, ili akceptis strangan
orakolon kiun neniu povis tiam ekspliki. La dio tiam estis dirinta jenon: “iru
okcidenten kaj kiam vi atingos nekonatajn bordojn, en la loko kie viaj kunuloj
sentos tian malsaton, ke ili formanĝos ankaŭ la tablojn, restu kaj fondu tie vian
novan patrujon!”La ekspliko, do, de la stranga orakolo estis donita al Eneo, kiu
decidis ĉesigi tie la vagadon. Tuj kiam li ricevis tiun decidon, li donis ordonojn, ke oni
pretigu ĉion por ke li faru solenan sanktoferon al Zeŭso. La elektita viktimo estis
tre granda, nigra, graveda porkino, kiu estis kondukita ĉe la altaro. Kiam ĉio estis
preta, kiam Eneo prenis la tranĉilon, la besto subite deliberiĝis kaj komencis kuri
sur ascendaĵo. Eneo kaj liaj kunuloj sekvis la beston, kiu, atinginte altan lokon,
haltis kaj tie naskis tridek porkidojn. Tio ŝokis ankoraŭ pli multe Eneon, kiu, de
la sanktejo de Dodono, estis ricevinta ankaŭ duan orakolon, laŭ kiu li devas meti
la fundamentojn de la unua civito kiun li fondos, en la punkto, kiun montrus al li unu
besto. La diaj signoj estis, do, tute klaraj, tamen Eneo ne estis kontenta, ĉar la
loko ŝajnis al li ne taŭga, ankaŭ ĉar ĝi estis malproksime de la maro. Do, li
enfundiĝis en pezaj, malagrablaj pensoj, sed tiam, el la densa arbaro de la deklivo
li estis aŭdinta misteran voĉon, kiu diradis al li, ke li nepre devas ĝuste tie
konstrui la novan sian urbon, ĉar de tiu punkto iompostiome etendiĝos al
preskaŭ la tuta mondo la grandega, grandioza, plej potenca lia nova regno, kiun
ĝuos li kaj dum multaj jarcentoj liaj posteŭloj. Post tio Eneo konvinkiĝis kaj
fondis sur la monteto urbon al kiu li donis la nomon Lavinio honore al Lavna aŭ
Lavinia, la aŭguristino el Deloso, kiu antaŭ nelonge estis mortinta tie. Tiu urbo,
multe pli poste iĝis la politika kaj religia centro de la tuta Latio (Λάτιον). Kelkaj
diradis ke la tridek porkidoj simbolis la tridek jarojn kiuj pasis ĝis kiam la filo de
Eneo Askanio (Ασκάνιος) konstruis la grandan urbon Albalongo (ΆλβαΛόγγα).
Aliaj diradis, ke tiuj tridek porkidoj simbolis la tridek civitojn kiujn fondis Eneo en
Latio. La orakolo de la granda dio estis tute ĝusta. En Latio estis finita la vagado
de Eneo, kiu, kvankam duarolulo de la Troja Milito iĝis la brila fondinto de
grandioza regno, kiu dum multaj jarcentoj regis surer sennombraj landoj kaj
popoloj. Pri la sorto kaj vagado de Eneo estas multaj versioj. Estas multaj
helenaj verkistoj, kiuj kreis miton pri la troja heroo, ĉiu el ili laŭ sia opinio, vidpunkto,
tendenco, krerajto, ĉar ekzakte tia estas la karaktero de ĉiu mito; ĉiam temas pri
rakontado ripetata kaj ripetata, daŭranta dum jarcentoj kaj jarmiloj, kaj ĉiu
rakontanto estas samtempe kreanto de sia propra vero, de unu nova versio.
Estas, do, komplekso da opinioj kaj ideoj pri la sama afero aŭ persono, tamen ne
interligitaj logike. Kompreneble, pri Eneo estas skribita ankaŭ la granda epopeo
de Vergilio kaj signifaj verkoj de aliaj romiaj poetoj, tamen ĉio tio ĉi ne estas parto de
la helena mitologio.
verkis Spiros Sarafian el Grekio
GEMOJ EL LA HELENA MITOLOGIA KAJ HISTORIA TREZORO
(elekto, aranĝo de bildoj, de Kostas Kiriakos)

⦁ ENEU (TS- SPIROS SARAFIAN) Perla nga thesari mitollogjik Helen
Njerëzit zakonisht kanë në vëmendjen e tyre dhe admirojnë
protagonistët e ndonjë afer(hisorie, ngjarje, ndodhie). Nuk interesohen
mjaft aq sa për njerëzit e dorës të dytë, duke mos ditur apo haruar se
kontributi i tyre është ndoshta njëlloj i shkëlqyer po aq sa i një kryesori.
Veç kësaj, çdo njeri ka shansin të tregojë ndonjëherë gjithë aftësinë e
meritën e tij. Duke thënë këto, mendja shkon tek ENEU, luftëtar i
shquar Trojan, që u bë themelus i madh i një prej fisev(tribuve)të
çfaqura në historinë e njerëzimit. Eneu qe Trojan dhe po të flasim drejt,
ai qe Dardan ose biri i Dardanisë. Shpjegojmë se të gjithë banorët e
vendit të madh të Trojës, prej dy fise vllazërore që kishin emrat e
themelusëve të lashtë të mbretërisë të madhe të Trojës dhe Dardanisë.
Trojanët në pjesën më të madhe banonin në zonat fushore te vendit me
popullsi të dëndur në metropol, të rrethuar nga një teritor i gjërë dhe
poshtë malësive të IDOS, kurse Dardanët në pjesën më të madhe të
malësisë që qëndronte sipër vendit.
Eneu i përkiste familjes mbretërore të Trojës, ishte nipi i mbretit,
PRIAMIT. dhe morri pjesë në luftën e madhe mbrojtëse kundër
Helenëve, si udhëheqës i Dardanëve. Protagonist, pa dyshim, i kësaj
lufte të gjatë e të ashpër qe Hektori, heroi i madh, nga ana e Trojës,
udhëheqësi i përgjithshëm i Trojanëve, djali i parë i Priamit dhe princ i
kurorës i mbretërisë. Eneu kishte një rol dytësor, por ndërkohë
zotëronte cilësi të veçanta, ai ishte djali i perëndeshës të bukurisë e
dashurisë-Afroditës; e cila e joshur nga bukuria e jashtzakonshme e
Agjisit, u bashkua seksualisht me atë dhe lindi kështu Eneu. Kuptohet
që fëmija i qe lënë të jatit dhe edukuar e kujdesur nga motra e tij e
madhe Hipodamia. Me gjithkëtë, perëndesha e donte fëminë e vet të
bukur. Gjithmonë e pa dukëshme e mbronte dhe e mbikqyrte atë. 1

Eneu qe një luftëtar i mirë e i vemendshëm, qe një burrë kurajos,
njëkohësisht i ditur e i matur. Për gjatë gjithë vazhdimit të luftës të
madhe, ai luftoi me trimëri, i dha ushtërisë trojane mjaft fitore, kurrë
nuk qe tërhequr prej rezikut, e nuk aspironte heroizma të pafrutëshme.
Por ai qe i ri me gjak të nxehtë, pra ndonjëherë, rallë ai rrezikohej
shumë e seriozisht. Herën e parë në duel kundër me një nga më të
sprovuarit e luftës dhe të kryetarëve helenë, DIOMEDIN, ku u plagos
seriozisht në femur(kofshë). Në momentin e fundit ndërhyn Afrodita
perëndesha e padukëshme dhe e shpëton mrekullisht. Në një rast
tjetër, duke ndërmarë një sulm të papritur me qëllim djegien e flotës
Helene, ai u perball me AJAKSIN e tmershëm, heroi me i fortë i
helenëve; -ju kundërvu me kurajo, por si tepër i kujdesshëm pas pak u
tërhoq. Veç këtyre, momenti më kritik ishte kur u përball në teren në
betejën ekstremisht violente të heroit më të madh, të pamundshmin e
të paplagosshmin Helen, AKILIN. Në këtë rast Eneu e humbi kujdesin e
tij, filloi betejën, bile qe afër perkundrejt kundërshtarit të tmershëm
dhe ishte e sigurtë që pas pak ai do ishte vrarë;-tamam në kohë edhe
këtë herë u shpëtua për mrekulli. Thuhej se qe Zoti i deteve POSIDONI i
dërguar nga ZEUSI vetë që e tërheq larg Eneun prapa mureve të Trojës.
Të gjithë besonin se mbreti i Zotave, favorizonte Helenët, ai nuk i
simpatizonte Trojanët, por nuk dëshironte shkatërimin e fisit Dardan.
Veprimet luftarake të Eneut janë më interesante mbas kësaj lufte
historike. Kur HEKTORI, komandanti më i fortë i ushtërisë dhe shpresa
kryesore e Trojanëve u vra nga AKILI, trojanët më të kujdesshëm
kuptuan që çdo gjë kishte mbaruar. Megjithse lufta vazhdonte akoma,
Eneu duke menduar me urtësi dha urdhëra të nevojshme, e organizoi
largimin e pjesës të pa armatosur të Dardanëve drejt majave të maleve.
Ai dhe ushtëria e tij mbeti në Trojë dhe vazhdoi luftën deri në fund, gjer
kur Helenët, gjoja u larguan, duke lënë mbas tyre KALIN e Drunjtë. 2

Eneu nuk morri pjesë në entusiazmin e përgjithshëm të Trojanëve të
mashtruar. Me shpejtësi organizoi çdo gjë, të gjithë familjarët e vet, të
afërmit, të njohurit dhe ushtarët besnikë u larguan në malet e
Dardanisë. Kuptohet se e gjitha kjo nuk qe një punë e lehtë, mbasi
duhej siguri në pjerësitë e maleve të thepisura e të pakalushme ku
Helenët nuk mund t’i persekutonin. Për t’u përmëndur vetë Eneu që
mbante mbi shpatullat e tij babën e vet plak e të pa fuqishëm.
Helenët nuk ndermorën persekutim ndaj refugjantëve.
Kështu Eneu shpetoi fisin e vet nga asgjësimi total që e vuajtën
Trojanët naivë. Përmbi mal, Dardanët prisnin të sigurtë largimin
përfundimtar të armiqve dhe kur kjo ndodhi, prej vendit të shkatëruar
krejt u kthyen edhe dy nipat e fundit të Priamit, të vetmit anëtarë të
familjes mbretërore që u shpëtuan në LIDI. Të dy princat u takuan me
Eneun e me të afërmit e tjerë dhe bënë të ditur qëllimin e tyre të
rindërtimit të Trojës, dhe rigjallërimin e mbretërisë e fisin e Priamit.
Eneu nuk e kishte vendin në Trojë, ai pra vendosi të largohet e të gjejë
një atdhe të ri për fisin e Dardanëve. Kuptohet që kjo gjë kërkonte
ndërtimin e anijeve të shumta, pra kaloi shumë kohë dhe kur çdo gjë
qe gati anijet u nisën. AFRODITA, kur ai flinte në gjumë e këshilloi birin
e saj të ndiqte rrugën e Diellit, e kështu Eneu u drejtua nga perëndimi,
kaloi Helespontin dhe mbriti në Paleno, një qytet mik ku kaloi dimrin.
Duke u larguar nga Paleni mbrin në Gjirin Termaisa ku vdes plaku Agjis.
Eneu e varros babën e vet duke bërë nderimet mbretërore që i
takonin me të drejtë. Njerëzit ndërkaq theshin se Afrodita që
asnjëherë nuk e haroi bashkimin e flaktë me këtë burrë aq të bukur,
mbas vdekjes së tij i dha pavdekshmërinë dhe rininë e përjetëshme
dhe e bëri banor në ELIZE, në vendin e lumturisë të përjetëshme.
Mbas kësaj Eneu vazhdoi udhëtimin e tij deri në vendin e Brusojve në
Maqedoni të quajtur Brusis, ku themeloi qytetin që i dha emrin e tij.
Eneu vazhdon lundrimin, mbrin në Deliso. 3

Atje në ishullin e shënjtë të Apollonit qëndron gjatë, nën mbrojtjen e
miqësinë e parathënsit të famshëm ANIO. Thuhej se kur Eneu u largua,
Aniou i dha atij shumë dhurata por edhe një nga vajzat e tij, LAVNAN
apo LAVINIAN e cila duke qënë parathënse shumë e aftë do të mund
të parashikonte drejt e ta këshillonte heroin për gjatë udhëtimit të tij.
Thuhet përsëri se në Deloso, Eneu u bashkua seksualisht me vajzën e
Anios dhe mbasi u larguan Trojanët, ajo lindi djalin e Eneut te cilit i dha
emrin ANDRO. Sipas orakullit të Apollonit i tempullit të shënjtë të
Delosos së famshëm, Eneu me popullin e vet duhet të shkonte e të
banonte në vendlindje të paraardhsave më të lashtë. Eneu kujtonte që
dikur kishte dëgjuar nga Agjisi se stërheroi që i kishte dhënë emrin
Trojanëve qe TEUKRI, një hero me prejardhje nga Kreta. Pra i bindur
prej orakullit u drejtua për atje. Me të mbritur në Kretë, Eneu dhe i
gjithë populli i Trojës që e ndoqi atë, u ngulitën në bregun verior të
ishullit të madh ku ai themeloi e fortifikoi qytetin të cilit i dha emrin
PERGAMO. Të gjithë qenë të sigurtë se njerëzit e Eneut në fund të
fundit ishin në atdheun e stërlashtë të tyre; por mbas një farë kohe
filluan të çfaqen shënja kobzeza. Bimët në gjithë vendin pushuan së
dhëni fruta, shumë njerës po vdisnin njëri pas tjetrit, pa shënja të
dukëshme të sëmundjes, çdo gjë pra tregonte se një plagë kërcënonte
popullin Eneu kuptoi se duhej të kërkonte një këshillë tjetër të
Apollonit. Qe gati të nisej menjëherë në Delos, kur natën në ëndër atij
ju çfaq HESTIA, perëndesha mbrojtëse e shtëpisë dhe e familjes e i
shpjegoi atij se nuk e kishte kuptuar drejt orakullin e Apollonit, mbasi
vendlindja e të parëve të stërlashtë, të krijusve të popullit të
Dardanisë nuk qe në Kretë, por në HESPERI dhe Hesperia ishin vendet
e quajtura në perëndim të Helenisë. Mbas kësaj Eneu mësoi se çduhej
të bënte;-pra të linte në Pergamo vetëm ata që dëshironin të
qëndronin aty dhe ata që nuk mundnin për arësye të ndryshme; të
vazhdojë lundrimin tepër të lodhshëm, të ngarkojë anijet me njerzit. 4

U nis edhe një herë për të vazhduar kërkimin e një atdheu të ri Trojan.
Duke lundruar nga Hesperia, mbrin në fillim në brigjet e LAKONIS në
jug të PELOPONEZIT ku themeloi qytetin e që e quajti AFRODIZIAS
kushtuar nënës së tij. Duke vazhduar lundrimin mbriti në AKTIO te
hyrja e gjirit të AMBRAKIS ku themeloi tempullin e madh dedikuar
Afroditës. Para se të mbrinte në brigjet e HESPERIS, Eneu ndaloi e
qëndroi për disa kohë në ZAKINTO ku u prit me entusiazëm e gëzim të
banorëve, babai i të cilëve qe Zakinto, një Dardan, pra i afërt i Eneut.
Mbi ishullin farefisnor ai themeloi edhe një tempull tjetër dedikuar
nënës së tij. Kështu mbas një kohe të gjatë, Eneu mbrin në brigjet e
HESPERIS në JAPIGION, vendi më i afërt i Helenëve nga Italia e zbarkon
në portin që mer emrin e Afroditës. Nga atje përshkoi me anijet e tij
paralelisht bregut lindor të Italisë për në jugë e mbrin në SICILI. Nga
Sicilia Trojanët lundruan për në veri e kur ata mbritën në një vend të
përshtatshëm, gotulla(delta)e lumit TIBER, populli zbriti nga anijet. Një
grup prej grave nën kryesinë e një Trojane të quajtur ROMA i vuri
zjarrin e dogji shumë prej anijeve, për të detyruar burrat të ndërpresin
bredhjen e pafund, kaq të papërballushme nga populli. Më von, për
nder të kësaj gruaje të gĵŭimshme, Eneu i vuri emrin qytetit që
themeloi. Shefat e ekspeditës u mblodhën për t’u këshilluar midis tyre
dhe të hanin së bashku. Nuk kishin tavolina, as banka, ata shtrinë mbi
tokë bukën të bërë si pjatë, mbi të vunë gjellën. Burrat ishin shumë të
uritur apo mbase ushqimi qe i pakët, ata i hëngër të gjitha e nuk ngeli
gjë, edhe pjatat prej buke ku qe vendosur gjella. Atëhere një nga ata
tha:-“Shihni, ne bile hëngrëm tavolinat”.
Eneu kur dëgjoi këtë u shokua mbasi u kujtua se gjatë udhëtimit kur
kaloi Hepironin dhe ndaloi në tempullin e njohur të Zeusit, në Dodonë
për të kërkuar prejardhjen e tij, këshillën e orakullit të zotit të madh
për të gjetur atdheun e ri, ata dëgjuan thënien e çuditshme që askush
nuk mundi t’a shpjegojë. 5

Zoti kishte thënë atëhere :”shkoni në perëndim, dhe kur të mbrini në
brigje të panjohura, në vendin ku njerzit tuaj do të kenë uri, ata do të
hanë edhe tavolinat, qëndroni aty e themeloni atje atdheun e ri !
“Pra i qe dhënë shpjegimi i çuditshëm i orakullit, Eneut. Menjëherë ai
morri vendimin, vendosi të ndërpresi udhëtimin, dha urdhër të
pregatisin sakrilegj solemn Zeusit. Viktima e zgjedhur qe një dosë e
madhe e zezë, me barrë që ishte çuar në altar. Kur Eneu morri thikën
kafsha papritur çlirohet e filloi të vrapojë në një vend të lartër. Eneu
dhe shoqërusit ndoqën kafshën që mbriti te vendi i lartër, ndaloi dhe
polli 30(tridhjet)gica, derkucka. Kjo gjë e shokoi akoma më tepër Eneun
i cili nga tempulli i Dodonas i qe thënë se duhet të vendosë themelet e
qytetit në pikën që do t’i tregonte atij një kafshë. Shënjat e perëndive
qenë pra krej të qarta, ndërsa Eneu nuk ishte i kënaqur, mbasi vendi i
dukej i pa përshtatshëm, mbase që qe larg detit. U zhyt në mendime
të rënda, të pa këndshme, por kur prej pyllit të dëndur përposhtë
dëgjoi një zë misterios që i tha se atje të ndërtojë me doemos qytetin
e tij të ri, mbasi nga kjo pikë pak e nga pak do zgjerohet pothuajse e
gjithë bota e madhe, grandiose, mbretëria e tij e re më e fuqishme, të
cilën do t’a shijojë ai dhe për gjatë shumë shekujsh pasardhësit e tij.
Mbas kësaj, Eneu u bind e themeloi në kodër qytetin që i dha emrin
LAVINI për nder të Lavnas apo Lavinias, fallxhores të Delosit që para
pak kohe kishte vdekur atje. Ky qytet shumë më vonë u bë qëndra
politike dhe religioze e gjithë LATIOS. Thuhej se 30 gicat simbolizonin
30 vitet që kaluan gjersa i biri i Eneut, ASKANI ndërtoi qytetin e madh
ALBALONGO. Të tjerë theshin se këta 30 derkuca simbolizonin 30
qytete që ndërtoi Eneu në LATIO. Orakulli i Zotit të Madh kishte patur
fare të drejtë. Në Latio mbaroi bredhja e Eneut, ndonëse në një rol të
dytë në luftën e Trojës u bë një themelus i shkëlqyer i një mbretërie
grandiose që për shumë shekuj mbretëroi mbi vende e popuj të
panumurt. Për Eneun ka shkruar një epope të madhe Virgjili. 6

Këto nuk janë pjesë të mitollogjisë Helene.
Përktheu Engjëll Gusho 25/10 /2021.

La 17-an de januaro 1468 mortis en Lezhë, ĉirkaŭ la aĝo de 63 jaroj, Gjergj Kastrioti (Skanderbeg), la nacia heroo de la albanoj.
Mi trovas konvene rememori lin per ĉi tiu poemo de Martin Camaj.
⸻
MARTIN CAMAJ

LA OMBRO DE GJERGJ KASTRIOTI

Multajn jarojn post la morto la paŝtistoj lin vidis:
Gjergjon sur la pintoj de Dibra, surĉevale,
irantan al Krujë.
Aliflanke de la rivero lia ombro iris laŭ la deklivo,
tuŝante per la kapo la suprojn de la kverkoj;

“Gjergj, haltu unu fojon, pro Dio!” —
kriis maljunulo, postkurante lin nudpiede.
— “La turkoj mortigis al mi la filon kaj la filinon…
la filinon ili malhonoris ĉe la hejma fajrujo.
Haltu, haltu, Skanderbeg, kaj returniĝu iom!

La tendojn de la malamiko mi scias,
kie hieraŭ vespere ili estis starigitaj,
kaj la mallarĝajn embuskojn sur la vojo,
kie ili faligas homojn.
Mi volas morti, ho Dio, satiĝinta je ilia sango,
alie la tero ne lasos min ripozi en si
kun filo, nek la ĉielo lasos min spiri aeron kun filino.

Eltiru la glavon, ho viro!”
Skanderbeg, sen turni la kapon,
malsupreniris de la monto,
la fera kiraso kaj la armiloj sen sono.
“Ho malfeliĉa maljunulo,
kial vi tiel turmentas la ombron?” —

kriis la paŝtistoj de malproksime.
“Lasu Gjergjon iri al Krujë!”
Tiam Skanderbeg malaperis post la monto,
sed aliflanke de la rivero
lia ombro iris super la kverkoj dum centoj da jaroj,
laŭ la vojo, irante al Krujë.

⦁ Në 17 janar 1468 vdiq në Lezhë, rreth moshën 63 vjeçare Gjergj Kastrioti (Skënderbeu), heroi kombëtar i shqiptarëve. E quaj me vend ta ndërmend përmes kësaj poezie të Martin Camajt.

MARTIN CAMAJ

HIJA E GJERGJ KASTRIOTIT

Shum vjet mbas vdekjes barijt e panë
Gjergjin mbi majet e Dibrës në kalë
tue shkue për Krû.
Andej lumit i ecte hija shpatit
tue i prekun majet e lisave kryet;

“Gjergj, ndalu nji herë, pashë Zotin! –
I britte nji plak tue ngâ mbas tij kambzdathë.
-Turqit m’a vranë djalin dhe vajzën…
vajzen m’a shnderuen te votra.
Ndalu, ndalu, Skanderbeg e kthe dalë!

Shatorret anmiku në mbrame i dij ku i ngul
e shtiqet e ngushta n’udhtim ku i këput.
Un due me vdekë, o zot, i ngimë me gjakun e tyne,
përndryshej toka s’ka me më lanun mbrendë
me djalë, as qiella me thithun nji ajr me vajzë.

Nxire pallën, bre burrë!”.
Skanderbegu pa sjellun kryet ulej majes teposhtë,
parzmorja e hekurt e armët pa krisë.
-O plak fatkeq, pse e mundon ashtu hijen?

-Britne barít për së largut.
Lene Gjergjin me shkue për Krû!”.
Atbotë Skanderbegu u zhduk mbas malit,
por andej lumit hija i eci mbi lisa me qinda vjet
për rrugë tue shkue në Krû.

Fq 163 poezi 1953-1967 Tipografia Detti, Romë, 1971

⦁ Gjergji Tasi Gusho

Poezi dhe Prozё

Alia verkaĵo de nia karmemora Gjergji Gusho

LA PARKO EN AŬTUNO

La griza lago kviete dormetis sub nuba ĉielo. Sur ĝia surfaco renverse speguliĝis la montoj kunpintoj ĵus blankigitaj de neĝo kaj la montetoj kiuj ĉirkaŭis ĝin. Jen ankaŭ la aŭtuna parko ĉe la lago kun siaj multspecaj arboj. Jen la poploj kun flavaj duon-senvestigitaj folioj. La falintaj folioj estis sternitaj sur la tero. La aliaj arboj flaviĝis ruĝiĝis ricevis la koloron de rusto aŭ fariĝis brunaj. Ili donis al la parko malĝojan aspekton. Nur la abio restis verda tiel same kiel antaŭe; sed ankaŭ ĝi fariĝis pli malgaja. Ĝiaj kunuloj verdigis en somero kaj nun post kiam ili ankoraŭ unu fojon sin ornamis per multkoloraj folioj ekploris faligante la foliojn unu post la alia. La abio aspektis tre malĝoja. Ĝi bedaŭris tiujn arbojn kiuj restos nudaj kaj ankaŭ sin mem ĉar ĝi devos travivi la malvarman vintron en soleco atendante ke venu la printempo.

Rustiĝis soleca acero
Ankaŭ brunon ĝi ricevis.
La flavajn poplajn foliojn
Ĝi sur la teron sternis.

Nur la verda abio estism
Verda restism kia estis.
Dormetas la griza lago
Sub la nuba ĉiel’.

Blankiĝis montopinto
Neĝo falis ĉe ni mem.
Rustigis nin la vivo
Sed la koro restis juna

⦁ Ĝergji Gusho

LA MEVO

Kun bruo eksplodas nordo
La lago ŝaŭmas forte
Ĉio ĉirkaŭe frostiĝas
Ĉio ĉirkaŭe blankiĝas.

La kompatinda floro kaŝiĝas
Kaj la birdo tremas
Kaj ŝajnas jen ke ĉi tiu vivo
Preskaŭ jam finiĝas.

Sed nur la kuraĝa birdo la mevo
Krias kaj flugas
Leviĝas el la lago
Fiere al la vento iras.

Ho kuraĝa ribela birdo
Kial la venton kontraŭas?
Krias kaj parolas la mevo
Kaj ridasm kaj kantas:

— Ne timigas minm nem neniam la nordo
Ne haltigas minm ne baras
Ĉar venos tago kiam la Suno
La tutan mondon lumigos.

Pogradeco 1976

⦁ La Balado de la Enmurigo

(Kantata en Niçë)

Mi decidis konstrui ponton el ŝtonoj.
Ho ponto mia ponto ho nigra ponto.
Tie apude pasas maljunulo.
Ho ponto mia ponto ho nigra ponto. (ripetiĝas post ĉiu verso)
Bonan laboron ho majstroj!

Nia laboro neniam prosperu
Ni konstruas tage kaj faligas nokte.
Via ponto filoj postulas oferon.
…………………………………….
Leviĝu plej aĝa bofilino portu la panon al la ponto!
Mi havas la manojn patrino ĝis la pasto.
Leviĝu meza bofilino portu la panon al la ponto!

Mi havas la vestojn patrino en la rivero.
Leviĝu plej juna bofilino portu la panon al la ponto!
Mi havas la filonmpatrino malsana.

Portu la panon ĉar la filon mi tenos!
…………………………………….
Kio estas sinjoro mia ke vi ploras per larmoj?
Mia ringo falis en la kavon.
Bonvolu manĝu la panon!
Ĉar la ringon mi mem trovos.

Apenaŭ ŝi saltis en la kavon
La ŝtonslabon oni metis sur ŝian kapon.
Benu minmho mia edzo!
Ĉar vi lasis al mi filon orfa.

Orfino mi estis, orfon mi lasis
La manoj plenaj je funebro.
……………………………………
Diru al vi unu vorton aŭskultu min!
Lasta parolo: la dekstran okulon
Por ke mi vidu mian filon kiam li ploras.

Lasta parolo: la dekstran mamon
Por ke mi nutru mian filon kiam li ploras.
Lasta parolo: la dekstran brakon
Por ke mi prenu mian filon en brakojn.

Lasta parolo: la dekstran kruron
Por ke mi luladu mian filon kiam li ploras.

⦁ Balada e Murimit.

(Këndohej në Niçë)

Vendosa të ndërtoj një urë me gurë.
Urë moj urë m moj e zeza urë.
Aty pran’ kalon një plak.
Urë moj urë moj e zeza urë. (përsëritet pas çdo vargu)
Punë e mbarë o ustallarë!

Puna jonë mos u paftë kurrë
Ndërto ditën e shembu natën.
Ura juaj bij do një kurban.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ngrehu nus’ e madhe shpjer bukën në urë!
Kam duart nënë mu në brumë.

Ngrehu nus’ e mesme shpjer bukën në urë!
Kam rrobat nënë mu në lumë.

Ngrehu nus’ e vogël shpjer bukën në urë!
Kam djalin nënë të sëmurë.

Çoje bukën se djalin e mbaj unë!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ç’ka imzot që qan me lot?
I ra unaza në grop.
Urdhëroni hani bukë!
Se unazën e gjej unë.

Sa u hodh ajo në gropëm

Rrasën i vendosën në kokë.

Më qafë më paç o burri im!
Se më le djalin jetim.
Jetime qeshë jetim lashë
Mbushur duart me meqashë.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
T’ju them një fjalë të më dëgjoni!
Amanet syrin e djathtë
Ta shoh djalin kur më qan.

Amanet gjirin e djathtë
T’i jap djalit kur të qajë.

Amanet-o krahun e djathtë
Të marr djalin-o në krahë.

Amanet-o këmbën e djathtë
Të përkund djalin-o kur të qajë.

⦁ ZGALEMI

Me duf po shfryn veriu
Liqeni shkumëzonm
Çdo gjë përreth e ngriu
Çdo gjë përreth zbardhon.

E struket lul’ e shkretë.
Dhe zogu drithëron
Dhe duket jam kjo jetë
Pothuaj po mbaron.

Veç zog trimosh zgalemi
Këlthet e fluturon
Po ngrihet nga liqeni
Krenar drejt erës shkon

O zog trimosh rebeli
Pse erën kundërshton?
Këlthet e flet zgalemi
Dhe qesh edhe këndon:

• S’më trembm jo kurrë veriu
  S’më ndal e s’më pengon
  Se vjen një dit’ e Dielli
  Gjith botën zë ndriçon.

Pogradec 1976.

⦁ PARKU NË VJESHTË
Liqeni i hirtë dremiste i qetë nën një qiell me re. Në sipërfaqen e tij pasqyroheshin së prapthi malet me majat e porsazbardhura nga dëbora e kodrat që e rrethonin atë. Ja dhe parku vjeshtarak buzë liqenit me drurët e tij të shumëllojshëm. Ja plepat me fletët e verdha dhe gjysmë të zhveshur. Gjethet e rëna ishin shtruar përdhe. Drurët e tjerë ishin zverdhurm skuqurm kishin marrë ngjyrën e ndryshkut ose ishin bërë kafe. Ata i jepnin parkut një pamje të trishtueshme. Vetëm bredhi kish mbetur i blertëm ashtu siç kishte qenëm por edhe ai ishte bërë më i trishpranverëm kishin bleruar në verë dhe tanim pasi ishin zbukuruar edhe një herë me gjethet shumëngjyrëshem kishin filluar të vajtojnë duke lëshuar fletët një nga një. Bredhi dukej tepër i trishtuar. i vinte keq për këta drurë që do të mbeteshin lakuriq dhe për veten e tij që do ta kalonte dimrin e ftohtë në vetmi duke pritur të vinte pranvera.

U ndryshk panj’ e vetmuar.
U bë edhe kafe.
Të verdhat fletë plepim
I shtroi gjith’ përdhe.

Veç bredhi i blertë ishtem
I blertë mbet siç qe.
Dremit liqen’ i hirtëm
Nën qiellin me re.

E zbardhi majën malim
Qëmtoi borë mbi ne.
Na rreshku dhe ne jeta.
Veç zemra mbet’ e re.

⦁
⦁ Gjergji Gusho

01 04. 2017 •

LULJA REBELE

Tregim

Më pëlqejnë lulet, të gjitha lulet, që nga ato të voglat e të kaltrat, që mezi bien në sy kur çelin në ditët e para të pranverës e deri në ato më të mëdhatë e të çdo ngjyre: të kuqe, të verdha, të bardha, bojëqielli; të kopshteve, të fushave, të maleve; lule të pranverës apo të vjeshtës së vonë. Të gjitha më duken të bukura dhe tek të gjitha ndiej se kanë në bukurinë e tyre një diçka të veçantë, që i shquan nga lulet e tjera dhe se të gjitha kanë një farë krenarie për atë veçanësinë e tyre.
Kjo që do të tregoj më poshtë më ka ndodhur para disa vjetësh kur më emëruan për herë të parë mësues të biologjisë në një shkollë tetëvjeçare fshati. Si mësues biologjie që isha, m’u ngarkua detyra edhe për mirëmbajtjen e kopshtit të shkollës, si dhe të lulishtes para shkollës. Drejtori i shkollës, më i vjetri drejtor shkolle i zones, një burrë mbi të dyzetat, me flokë të rralluara mbi ballë e që i kishin filluar t’i thinjeshin anash në tëmthat, kishte shumë merak për lulishten, por me një kuptim tjetër. Kur mori vesh se isha mësuesi i ri i biologjisë, i emëruar në vend të atij që ishte deri vjet, më mori mënjanë dhe më tha:

• Veç punës tënde si mësues i biologjisë, në mënyrë të veçantë, do të kujdesesh për lulishten para shkollës – dhe, duke më treguar lulishten, shtoi: – Siç e sheh, këtu ka mjaft punë për të bërë. Pastaj vazhdoi me zë të ulët, si për të mos e dëgjuar njeri tjetër, ndonëse ishim vetëm ne të dy në lulishte:
• Prezantimin e parë të shkollës për ata që shkojnë rrugës si dhe për ata që hyjnë në shkollëme e bën lulishtja dhe faqja e pare, fasada e shkollës. Në qoftë se këto janë në rregull, do të mendojnë se edhe punët e shkollës shkojnë mirë. Në qoftë se lulet në lulishten para shkollës do të jenë të shkelura e të thara, ku çdo gjë të zverdhë apo bari t’i ketë mbuluar lulet e mbjella, atëherë mjerë ajo shkollë e mjerë ata nxënës që vijnë këtu për të mësuar; se këtu edhe rregullat e udhëzimet që vijnë nga lart shkelen ose harrohen si lulet dhe punët shkojnë si mos më keq.
  Këto tha. Pastaj, duke tundur gishtin tregues në drejtim të rrugës autoobilistike, shtoi: “Dhe mos harro se shkolla jonë ndodhet në buzë të xhadesë dhe këtej kalojnë çdo ditë njerëz nga të Komitetit”.
  Fjalët e fundit do t’i dëgjoja pothuajse çdo ditë deri sa u rregullua kopshti. Paraardhësi im, siç dukej, paskej qenë edhe ai qejfli lulesh, sepse para shkollës dhe në një krah të saj kishte mbjellë mjaft lule, një pjesë prej të cilave i kishte sjellë vetë nga qyteti, ndërsa një pjesë tjetër e kishte gjetur atje, në fshat.
  Kur erdha në shkollën e këtij fshati ishte mezi i gushtit. Një pjesë e luleve të lulishtes ishte tharë sepse nuk ishte kujdesur njeri gjatë pushimeve të verës, nuk ishin ujitur fare lulet dhe, aq më tepër, stina e verës së atij viti kishte qenë shumë e thatëm, pa reshje. Në atë kohë, ne kishim mjaft punë për të bërë në shkollë: Duheshe rregulluar shkolla për fillimin e vitit të ri shkollor, të pastroheshin e rregulloheshin klasat, të mbaronin regjistrimet për dy ditë, të tërhiqeshin librat e të shpërndaheshin ato nxënësve, të studioheshin programet e të hartoheshin planet, etj. etj. Mbi të gjitha, unë kisha edhe detyrën e lulishtarit, të cilën drejtori ma kujtonte çdo ditë duke m’i përsëritur të njëjtat fjalë: “Mos harro se jemi buzë xhadesë dhe këtej kalojnë çdo ditë njerëz nga të Komitetit”. Pra duhej të punohej toka, të shkuleshin me rrënjë barishtet, që u merrnin frymën atyre pak luleve që kishin mbetur e që, siç dukej, atë kishin pritur, të mos kujdesej njeri për lulet.
  Mendova të filloja punën me barishtet, t’i prisja e t’i shkulja me rrënjë dhe të lija vetëm lulet. Pastaj, mendova të shihja çfarë lule kishin mbetur dhe të bëja ndonjë rregullim me ato duke plotësuar me lule ato vende, ku ishin tharë krejt dhe me doemos duhej të bëja ndonjë ndryshim, sepse helbete çdo njeri duhet të ketë personalitetin e vet që e dallon nga të tjerët e të cilën duhet ta shfaqë në radhë të parë në punën e vet dhe puna ime e parë që do të binte menjëherë në sy ishte lulishtja. Këtu duhej të pasqyroja së pari personalitetin tim si njeri që merr vesh nga lulet jo më pak se ai i pari e bile që ka një shijë më të hollë se ai.
  Si u shkulën barërat dhe mbetën vetëm lulet, menjëherë më ra në sy një “defekt”, që kishte pasur paraardhësi im, si të thuash, një shije të trashë. Deri atëherë mendoja se më pëlqenin të gjitha lulet pa përjashtim, të mëdha a të vogla qofshin dhe të çdo ngjyre. Por menjëherë kuptova se nga ai rregull i përgjithshëm bënte përjashtim një lule, vetëm një lule, një lule që ju të gjithë mund ta keni parë se bie menjëherë në sy, në radhë të pare, nga trupi i saj kaba e i lartë. Ishte lulja e Mëllagës me një kërcell të trashë. Në të gjithë lartësinë e saj dalin lule ta mëdha qofshin këto të kuqe, të bardha, apo të trëndafilta. Ndërsa gjethet e pikërisht gjethet e saj ishin ato që e shëmtonin më shumë. Gjethja e saj ishte e madhe sa një pëllëmbë burri e bile edhe më e madhe. Pjesa më e madhe e mëllagave ishin rritur anës gardhit të kopshtit buzë rrugës, sikur deshën t’u binin në sy me kast kalimtarëve dhe të mos lejonin të dukej bukuria e luleve të tjera të kopshtit.
  Ja, pra, këtë lule nuk e duroja. Ishte e vetmja lule që e urreja. A mundet të kujdesesh për lule të tilla? A mund ta lesh këtë lule në një lulishte ku mezi rriten qindra lule të tjera, të cilat të kënaqin me bukurinë e delikatesën e tyre? Ç’kuptim ka të mbash lule të tilla budallaqe në një lulishte? Ato vetëm sa e shëmtojnë atë. Këto ia thashë edhe drejtorit, i cili, pasi më dëgjoi me vëmendje, më tha se mund të bëja si të desha, mjaft që lulishtja të ishte e rregullt dhe e bukur sepse… dhe vazhdoi duke përsëritur refrenin e tij të zakonshëm që e kisha dëgjuar pothuajse çdo ditë: “Mos harro se shkolla jonë është në buzë të xhadesë dhe …. ”
  Mbas barishteve i erdhi radha lules batalle të shkulej me gjithë rrënjë. Ajo bimë edhe rrënjët i paskësh pasur të forta e të thella. Me kazmë gërmova tokën në rrënjët e tyre dhe i shkula deri në fijen më të hollë. Më munduan shumë se ishin gjithë ato, por ama u kënaqa se në kopshtin tim nuk do të kishte më lule të tilla mendjemëdha e me fletë të gjera si të kungullit.
  Mbasi bëra edhe disa rregullime të tjera, mbas disa ditësh, kopshti mori një pamje të bukur. Drejtori u kënaq. Premtova se në pranverë kopshti do të bëhej edhe më i bukur nga ç’kishte qenë. Xhaxhai i një shokut tim, Hekurani, që është përgjegjës i lulishteve të qytetit, më kishte premtuar se do të më ndihmonte të merrja lule nga të fidanishtes, të cilat nuk ishin parë deri atëherë, bile as në lulishten e qytetit tonë.
  Në pranverë, kur erdhën ditët me diell dhe shkriu dëbora, drejtori ma kujtoi përsëri punën e lulishtes dhe të atyre luleve që i kisha premtuar se do t’i sillja nga fidanishtja e qytetit. Së bashku me nxënësit e nën drejtimin tim lulishtja u punua edhe një herë. U sistemua dhe u rregullua sipas një skice që e kisha menduar dhe që drejtori, bile, e aprovoi në një takim të veçantë të Këshillit Pedagogjik të shkollës. Përsëri shkula disa barishte të këqia që kishin filluar të dilnin dhe përsëri pata kujdes të mos lë asnjë rrënjë nga lulja hundëpërpjetë që kisha shkulur në vjeshtë. Çdo gjë përfundoi mirë e bukur. Lulishtja ishte sistemuar në forma të bukura gjeometrike dhe e mbjellë me lloj lloj lulesh që do të çelnin në periudha të ndryshme të vitit e që kushdo që të vinte nga Seksioni i Arsimit, apo nga Komiteti Ekzekutiv dhe kurdo që të vinin, në lulishten e shkollës sonë do të gjenin lule të çelura dhe përshtypja e parë e tij me siguri që do të ishte se në këtë shkollë punohej, ka rregull dhe çdo gjë shkon si jo më mirë.
  Në muajin Prill, në kohën e mbjelljes së misrit me kubikë, e gjithë shkolla shkoi të punojë në ndihmë të kooperativës. Ishte vala e punës dhe për lulishten nuk kisha kohë të merresha. Një javë më parë kishte rënë vazhdimisht shi dhe dy javë të tjera do të merreshim me mbjelljen e misrit. Lulet mund të prisnin.
  Një të hënë në mëngjes, kur edha nga qyteti, hodha sytë në lulishte për të parë se nga duhej të filloja punën pas një kohe prej tre javësh që nuk isha marrë me lulet. Një pamje e papritur më bëri të tronditem. Në një qoshe të lulishtes, pranë një rrënje trëndafili, ishte rritur dhe ishte krekosur lulja e mallkuar prej meje. Kishte hedhur një shtat të drejtë e të lartë. Një lule e madhe dhe e bardhë kishte çelur dhe shikonte me pamje krenare nga lart poshtë të gjitha lulet e tjera të kopshtit, që atë ditë dukeshin sikur të ishin strukur më afër me njëra-tjetrën dhe rrinin të turpëruara. Nga të gjitha lulet e tjera të lulishtes, vetëm ajo lule e bardhë e krenare binte në sy; me lartësinë, bardhësinë dhe ftohtësinë e saj. Ajo lule i kishte bërë sfidë urrejtjes sime. Me gjithë shfarosjen që i kisha bërë, ajo kishte triumfuar. Në fillim kishte ndenjur e fshehur, e strukur dhe e heshtur pranë rrënjës së trëndafilit. Pa kujdesin e askujt, në fillim ishte rritur e qetë dhe e ngadaltë, pastaj shirat e pranverës dhe dielli i ngrohtë i kishin dhënë hov asaj. Lulja kishte triumfuar mbi vdekjen. Ngjyra e saj e bardhë binte në sy menjëherë që nga larg. Ndjehej e vetmuar, e ftohtë, por krenare.
  Për herë të pare, ndjeva respekt për këtë lule rebele. Pranova se isha mundur. Lulja e nëmur prej meje fitoi të drejtën për të qenë edhe ajo pjesëtare e lulishtes së shkollës.

Pogradec 1979.

Gjergji Gusho
01.04.2017

⦁ LA RIBELETA FLORO

Mi ŝatas florojn, ĉiujn florojn: ekde la malgrandaj bluetaj, kiuj apenaŭ rimarkiĝas kiam ili ekfloras en la unuaj printempaj tagoj, ĝis la pli grandaj kaj multkoloraj: ruĝaj, flavaj, blankaj, ĉielbluaj; floroj de ĝardenoj, de kampoj, de montoj; printempaj floroj aŭ tiuj de malfrua aŭtuno. Ĉiuj ŝajnas al mi belaj, kaj ĉe ĉiuj mi sentas, ke en ilia beleco troviĝas io aparta, kiu distingas ilin de aliaj floroj, kaj ke ĉiuj havas ian fieron pri tiu sia apartaĵo.

Tio, kion mi rakontos sube, okazis al mi antaŭ kelkaj jaroj, kiam mi estis unuafoje nomumita instruisto pri biologio en okjara vilaĝa lernejo. Kiel instruisto de biologio, mi ricevis ankaŭ la taskon prizorgi la lernejan ĝardenon, same kiel la florbedon antaŭ la lernejo. La lernejestro, la plej maljuna lernejestro de la regiono, viro en siaj kvardekaj jaroj, kun maldensiĝintaj haroj sur la frunto kaj jam iom griziĝintaj tempioj, tre zorgis pri la florbedo — sed kun aparta kompreno. Kiam li eksciis, ke mi estas la nova instruisto de biologio, nomumita anstataŭ tiu de la pasinta jaro, li prenis min flanken kaj diris:

— Krom via laboro kiel instruisto de biologio, speciale vi zorgos pri la florbedo antaŭ la lernejo — kaj, montrante al mi la florbedon, li aldonis: — Kiel vi vidas, ĉi tie estas multe da laboro por fari.

Poste li daŭrigis per mallaŭta voĉo, kvazaŭ por ke neniu alia aŭdu, kvankam ni estis solaj en la florbedo:

— La unuan impreson de la lernejo por tiuj, kiuj pasas laŭ la vojo, kaj por tiuj, kiuj eniras la lernejon, faras la florbedo kaj la antaŭa fasado de la lernejo. Se tiuj estas en ordo, oni pensos, ke ankaŭ la laboroj de la lernejo iras bone. Se la floroj en la florbedo antaŭ la lernejo estos dispremitaj kaj sekaj, se ĉio flaviĝos aŭ herboj kovros la plantitajn florojn, tiam ve al tiu lernejo kaj ve al tiuj lernantoj, kiuj venas ĉi tien por lerni; ĉar ĉi tie ankaŭ la reguloj kaj instrukcioj venantaj de supre estas piedpremataj aŭ forgesataj kiel la floroj, kaj la laboroj iras plej malbone.

Tion li diris. Poste, skuante la montrfingron en la direkto de la ĉefŝoseo, li aldonis:
— Kaj ne forgesu, ke nia lernejo troviĝas ĉe la rando de la ŝoseo kaj ĉiutage ĉi tie pasas homoj el la Komitato.

La lastajn vortojn mi aŭdis preskaŭ ĉiutage, ĝis la ĝardeno estis ordigita. Mia antaŭulo, kiel ŝajnis, ankaŭ estis floramanto, ĉar antaŭ la lernejo kaj flanke de ĝi li plantis multajn florojn, parton el kiuj li mem alportis el la urbo, dum alian parton li trovis tie, en la vilaĝo.

Kiam mi alvenis al la lernejo de tiu vilaĝo, estis jam fino de aŭgusto. Parto de la floroj en la florbedo estis sekigitaj, ĉar dum la someraj ferioj neniu zorgis pri ili; la floroj tute ne estis akvumitaj, kaj krome la somero de tiu jaro estis tre seka, sen pluvoj. Tiutempe ni havis multan laboron en la lernejo: oni devis pretigi la lernejon por la nova lerneja jaro, purigi kaj ordigi la klasojn, fini la enskribojn dum du tagoj, preni la librojn kaj disdoni ilin al la lernantoj, studi la programojn kaj ellabori la planojn, ktp. Kaj super ĉio ĉi, mi havis ankaŭ la taskon de ĝardenisto, pri kiu la direktoro ĉiutage memorigis min, ripetante la samajn vortojn:
— Ne forgesu, ke ni estas ĉe la rando de la ŝoseo kaj ĉiutage ĉi tie pasas homoj el la Komitato.

Do necesis prilabori la teron, elradikigi la herbojn, kiuj sufokis tiujn malmultajn florojn, kiuj restis kaj kiuj, ŝajne, atendis tion, ke neniu plu zorgos pri ili.

Mi decidis komenci la laboron per la herboj: tranĉi ilin kaj elŝiri ilin kun la radikoj, lasante nur la florojn. Poste mi pensis vidi, kiuj floroj restis, kaj fari ian aranĝon per ili, kompletigante per floroj tiujn lokojn, kie ĉio estis tute sekiĝinta. Nepre mi devis fari ian ŝanĝon, ĉar ja ĉiu homo devas havi sian propran personecon, kiu distingas lin de aliaj, kaj tion li devas montri unue en sia laboro. Kaj mia unua laboro, kiu tuj saltus en la okulojn, estis la florbedo. Tie mi devis speguli mian personecon kiel homo, kiu komprenas florojn ne malpli ol mia antaŭulo, kaj eĉ havas pli subtilan guston ol li.

Kiam la herboj estis elŝiritaj kaj restis nur la floroj, tuj frapis min unu “difekto”, kiun havis mia antaŭulo — kvazaŭ diri, iom kruda gusto. Ĝis tiam mi pensis, ke mi ŝatas ĉiujn florojn sen escepto, ĉu grandajn ĉu malgrandajn, de ĉia koloro. Sed tuj mi komprenis, ke el tiu ĝenerala regulo ekzistas unu escepto: unu sola floro, floro, kiun vi ĉiuj certe vidis, ĉar ĝi tuj frapas la okulojn, unue pro sia kruda kaj alta tigo. Tio estis la malvo-floro, kun dika tigo. Tra ĝia tuta alteco elkreskas grandaj floroj, ĉu ruĝaj, ĉu blankaj, ĉu rozkoloraj. Sed ĝuste ĝiaj folioj estis tio, kio plej multe malbeligis ĝin. La folioj estis grandaj kiel vira manplato, eĉ pli grandaj. La plej multaj malvoj kreskis laŭ la barilo de la ĝardeno, ĉe la rando de la vojo, kvazaŭ ili intence volus altiri la atenton de la preterpasantoj kaj ne permesi, ke oni vidu la belecon de la aliaj floroj de la ĝardeno.

Jen, do, tiun floron mi ne toleris. Ĝi estis la sola floro, kiun mi malamis. Ĉu eblas zorgi pri tiaj floroj? Ĉu eblas lasi tian floron en florbedo, kie apenaŭ kreskas centoj da aliaj floroj, kiuj ĝojigas per sia beleco kaj delikateco? Kian sencon havas teni tiajn stultajn florojn en florbedo? Ili nur malbeligas ĝin.

Ĉion ĉi mi diris ankaŭ al la direktoro, kiu, post kiam li aŭskultis min atente, diris, ke mi povas fari kiel mi volas, kondiĉe ke la florbedo estu ordigita kaj bela, ĉar… kaj li daŭrigis ripetante sian kutiman refrenon, kiun mi aŭdis preskaŭ ĉiutage:
— Ne forgesu, ke nia lernejo estas ĉe la rando de la ŝoseo kaj…

Post la herboj venis la vico de la malva-floro esti elŝirita kun la tuta radiko. Tiu planto ja havis fortajn kaj profundajn radikojn. Per fosilo mi elfosis la teron ĉe iliaj radikoj kaj elŝiris ilin ĝis la plej fajna fibro. Ili tre lacigis min, ĉar estis multaj, sed mi tamen ĝojis, ke en mia ĝardeno ne plu ekzistos tiaj fieremaj floroj kun larĝaj folioj kiel kukurbo.

Post kiam mi faris ankaŭ kelkajn aliajn aranĝojn, post kelkaj tagoj la ĝardeno ekhavis belan aspekton. La direktoro kontentiĝis. Mi promesis, ke en printempo la ĝardeno fariĝos eĉ pli bela ol antaŭe. La onklo de mia amiko Hekurani, kiu respondecis pri la urbaj florbedoj, promesis helpi min akiri florojn el la plantigejo, kiuj ĝis tiam ne estis viditaj, eĉ ne en la florbedoj de nia urbo.

Printempe, kiam venis sunaj tagoj kaj la neĝo degelis, la direktoro denove memorigis min pri la florbedo kaj pri tiuj floroj, kiujn mi promesis alporti el la urba plantigejo. Kune kun la lernantoj sub mia gvido la florbedo estis prilaborita ankoraŭ unu fojon. Ĝi estis aranĝita laŭ skizo, kiun mi ellaboris kaj kiun la direktoro eĉ aprobis en aparta kunsido de la Pedagogia Konsilio de la lernejo. Denove mi elŝiris kelkajn malbonajn herbojn, kiuj komencis aperi, kaj denove mi zorgis, ke ne restu eĉ unu radiko de la altanaza floro, kiun mi elŝiris aŭtune. Ĉio finiĝis bone kaj bele. La florbedo estis aranĝita en belaj geometriaj formoj kaj plantita per diversspecaj floroj, kiuj florus en malsamaj periodoj de la jaro, tiel ke ĉiu, kiu venus el la Eduka Sekcio aŭ el la Plenuma Komitato, kiam ajn ili venus, en la florbedo de nia lernejo trovus florojn florantajn, kaj la unua impreso certe estus, ke en tiu lernejo oni laboras, estas ordo, kaj ĉio iras plej bone.

En la monato aprilo, dum la tempo de la plantado de maizo en kubikoj, la tuta lernejo iris labori por helpi la kooperativon. Estis la sezono de laboro, kaj por la florbedo mi ne havis tempon. Semajnon antaŭe konstante pluvis, kaj dum pliaj du semajnoj ni okupiĝus pri la maizplantado. La floroj povis atendi.

Unu lundon matene, kiam mi revenis el la urbo, mi ĵetis rigardon al la florbedo por vidi, de kie mi devus rekomenci la laboron post tri semajnoj, dum kiuj mi ne okupiĝis pri la floroj. Neatendita vidaĵo skuis min. En unu angulo de la florbedo, apud radiko de rozujo, kreskis kaj fieris la floro, kiun mi malbenis. Ĝi kreskigis rektan kaj altan trunkon. Granda, blanka floro estis ekflorinta kaj rigardis kun fiera mieno de supre malsupren ĉiujn aliajn florojn de la ĝardeno, kiuj tiun tagon ŝajnis kvazaŭ kuntiriĝintaj pli proksime unu al la alia kaj restis hontigitaj. El ĉiuj floroj de la florbedo, nur tiu blanka kaj fiera floro frapis la okulojn per sia alteco, blankeco kaj malvarmeco. Tiu floro defiis mian malamon. Malgraŭ la ekstermo, kiun mi faris, ĝi triumfis. Komence ĝi restis kaŝita, kuntirita kaj silenta apud la radiko de la rozujo. Sen ies zorgo, ĝi unue kreskis trankvile kaj malrapide; poste la printempaj pluvoj kaj la varma suno donis al ĝi forton. La floro triumfis super la morto. Ĝia blanka koloro tuj rimarkiĝis jam de malproksime. Ĝi sentiĝis soleca, malvarma, sed fiera.

Unuafoje mi sentis respekton por tiu ribelema floro. Mi agnoskis, ke mi estis venkita. La floro, de mi malbenita, gajnis la rajton esti ankaŭ ĝi parto de la lerneja florbedo.

Pogradec, 1979
Albana Esperanto-Asocio estas jure agnoskita laŭ decido nr 3503 dato 15/02/2013 de la Juĝejo de Tirana
Shoqata Esperantiste Shqiptare është e njohur ligjërisht sipas vendimit nr 3503 datë 15/02/2013 të Gjykatës së Tiranës
Retpaĝo- Faqja në internet: http://esperantoshqipria.
ILEI-Al: https://eventaservo. org/o/ILEI-Albanio

Diskutlisto- lista e diskutimit në internet: albanajesperantistoj@yahoogroups. co
Adreso de la redakcio- sekretario: Juri Andoni 00355693029961 juriandoni16@gmail. co Rr Memo Meta P. 63/2 sh. 4 ap 37 1017 Tiranё Albanio

Aktivuloj
Prezidanto: Ili Gerdupi, juristo tel 00355695239156 iligerdupi@gmail. com gerdupi@facebook. com
Gёzim Rexha estrarano komputilisto telm 0038344122708 gezimr@hotmail. com
Mg. Agim Peraj Lezhë (355694472430 agimperaj@yahoo. it) ; 
Fakdelegito pentroarto
Dr. Sajmir Beqiraj Tiranë (00355684030613 s_beqiraj@yahoo. com) ;
Fakdelegito Biologio zoologio
Dr. Engjell Gusho Korҁë (00355692350111 engjellgusho@yahoo. com)
Dr. Fakdelegito Medicino endokrinologio
Rita Permeti Tiranë (0035542363 360; 00355686857800 ritapermeti@yahoo. com) ; 
Fakdelegito Tipografio Filatelio
Luan Jaupi Durrës ( 00355675567184 luanjaupi2014@gmail. com)
Fakdelegito Fotografio Numismatiko Muzeoj
Juri Andoni sekretario Tiranë m (00355693029961) juriandoni16@gmail. com fakdelegito junularo


DULINGVA BULTENO DE LA ALBANA ESPERANTO – INSTITUTO
Buletini dygjuhësh i Institutit Shqiptar të Esperantos
Nr. 190 (Janar – shkurt 2026 januaro-februaro 2026)

Enhavo Pёrmbajtja
Nia vivo Jeta jonё
Informaĵoj el UEA ILEI AIS Informacione (UEAm ILEIm AIS)
Leteroj Letra
Artikoloj Artikuj
Beletraĵoj Letёrsi

Nia vivo

⦁ Dita e Zamenhofit – 15 dhjetor 2025
Esperanto dhe shqiptarët: një lidhje që po zgjat mё shumё se 120 vjet

Ndonёse Esperanto doli nё dritё nё vitin 1887, ajo u njoh ndёr shqiptarёt tё paktёn 120 vjet mё parё. Nё 1903, Mit-hat Frashёri, ideologu i shquar shkroi pёr tё nё revistёn “Drita” qё dilte nё Sofie. Padyshim edhe Rilindasit e mёdhenj do kenё dёgjuat pёr esperanton edhe mё parё. Shkodra, Gjirokastra, Korҫa, Bregu etj nxorёn esperantistёt e parё shqiptarё. Ndёr ta Cuk Simoni shkroi dhe botoi njё libёr pёr Skёnderbeun nё vitin 1929. Pas Luftёs sё Dytё Botёrore pati pёrpjekje pёr ta futur mёsimin e gjuhёs ndёrkombёtare nё shkolla dhe u ngritёn kurse vullnetare pranё ndonjё shtёpie kulture. Doli edhe ndonjё botim modest. Ndёrsa pas 1990, kur u lejuan organizatat jo qeveritare, u krijua Lidhja Esperantiste Shqiptare. U ngritёn shumё kurse, u botuan metoda dhe libra. Pati pёrkthime nga letёrsia shqipe nё esperantisht dhe anasjellas. U vendosёn lidhje ndёrkombёtare.
Tashmё Zamenhofi ёshtё bёrё i njohur edhe pёr publikun shqiptar. Por ende nuk ka njё bust pёr tё, njё pullё poste apo emёr rruge.

⦁ La Zamenhofa Tago – 15-a de decembro
Esperanto kaj albanoj, ligo kiu longas pli ol 120 jarojn

Kvankam Esperanto aperis en la jaro 1887, ĝi konatiĝis de albanoj almenaĵŭ 120 jarojn antaĵŭe.
En la jaro 1903 Mit-hat Frashёri, renoma albana ideologo, skribis pri tio en la revuo “Drita” de Sofio. Sendube, la grandaj niaj renesanculoj aĵŭdis pri Esperanto eĉ antaĵŭ la jaro 1903. Shkodra, Gjirokastra, Korҫa, Suda Marbordo ka havis la unuajn albanajn esperantistojn. Inter ili Cuk Simoni kompilis kaj eldonis libron pri nia nacia hero Skanderbeg en la jaro 1929.
Post la Dua Mondmilito oni klopodis enigi la internacian lingvon en la lernejojn kaj starigis volontulajn lernokursojn ĉe iu kulturdomo. Aperis jam ankaĵŭ modesta eldonaĵo.
Dum post la jaro 1990, kial estis permesitaj neregistaraj organizaĵoj, fondiĝis la Albana Esperanto-Ligo. Stariĝis multaj lernokursoj, eldoniĝis lernolibroj kaj diversaj litaraturaĵoj. Oni tradukis el la albana al Esperanto kaj inverse.
Okazis ankaĵŭ internaciaj renkontiĝoj.
Zamenhof jam konatiĝas ankaĵŭ de la albana publiko. Sed ankoraĵŭ oni ne starigis buston al li, ne aperigis poŝtmarkon dediĉita al Esperanto, nek nomigis iun stratoj.

Artikolo
Kulturo
Esperanto ĉe la albanoj

Ĝis antaŭ kelkaj jaroj oni opiniis, ke la internacia lingvo Esperanto, kreita de Ludvig Zamenhof en 1887, estis konata de la albanoj nur komence de la 20-a jarcento. Mit’hat Frashëri verkis artikolon en la gazeto “Drita” de Sofio en 1903, en kiu li klarigis kio estas tiu lingvo kaj kial ĝi gravas por la homaro.

Sed Mit’hat kreskis en la familio de la eminenta Rilindja figuro Sami Frashëri, fama enciklopediisto en la tuta iama Otomana Imperio, en kies limoj troviĝis ankaŭ la albana teritorio. Mem Sami verkis pri Esperanto jam en 1888, do nur unu jaron post la apero de la unua libro de d-ro Zamenhof pri la bazoj de la menciita universala lingvo.

Tial oni povas diri, ke Sami Frashëri estas la personeco kiu plej proksimiĝas al la idealo de frua albana “esperantisto”; li eĉ postlasis skribajn spurojn pri ĉi tiu temo.
Sami ne estis simple subtenanto de la ideo, sed li konkrete studis kaj taksis la lingvon Esperanto.

Kial Sami Frashëri konsideriĝas ligita al Esperanto?

1. La unua publikaĵo pri Esperanto:
   Sami Frashëri estas la unua (aŭ inter la unuaj) kiu verkis pri la lingvo Esperanto en la Otomana Imperio. En 1888 (nur unu jaron post kiam Zamenhof publikigis sian unuan libron), Sami verkis artikolon en sia revuo “Hafta” (La Semajno) en Istanbulo, prezentante ĉi tiun novan internacian lingvon.
2. Fido je Universala Lingvo:
   Kiel homo, kiu regis ĉirkaŭ dek lingvojn, Sami komprenis la malfacilecon de komunikado inter popoloj. Li kredis, ke la homaro bezonas simplan kaj artefaritan lingvon, kiu ne apartenas al iu potenca ŝtato, por ke ĉiuj estu egalaj.
3. Defendanto de la ideo de Zamenhof:
   Li konsideris Esperanton potenca rimedo por monda paco kaj por la scienco. En siaj enciklopediecaj verkoj li ofte argumentis, ke la lernado de tia lingvo ŝparus valoran tempon por sciencistoj.

Interesa fakto:
Sami Frashëri, krom tio ke li konis Esperanton, mem ellaboris ankaŭ kelkajn ideojn pri tio, kia devus esti “komuna lingvo”. Tamen, kiam li vidis la sukceson de Esperanto, li fariĝis unu el ĝiaj plej voĉaj subtenantoj en la Oriento.

Mem Sami estis inter la plej diligentaj lernantoj de Hoxha Tahsini, la granda albana pensulo. Hoxha Tahsini havis la ideon de universalismo, sed li mortis antaŭ la kreo de Esperanto (en 1891).

Dume Sami Frashëri estis la unua ĵurnalisto kaj intelektulo kiu prezentis kaj defendis Esperanton en nia regiono. Hodiaŭ, la esperantistaj asocioj en Albanio kaj Turkio ofte honoras Sami Frashërin kiel unu el la fruaj vizianuloj de ĉi tiu movado.

Se ni parolas pri sendependa Albanio, fondita en 1912, la unuaj esperantistoj estis la katolikaj pastroj de Shkodra: Patro Lazër Shantoja kaj Mikel Koliqi. Kune kun ili estis Mark Kakarriqi, Vilhelm Koliqi kaj Cuk Simoni. Ĉi-lasta eĉ verkis originale en Esperanto interesan historion pri nia nacia heroo Gjergj Kastrioti-Skanderbeg, eldonitan de la presejo Gutenberg en Tirano en 1929. La libro cirkulis en Eŭropo kaj servis por konatigi Albanion, la novan ŝtaton.

Dekoj da iamaj albanaj studentoj, kiuj studis en eŭropaj universitatoj, konatiĝis kun ĉi tiu neŭtrala lingvo, kiu ne apartenis al iu popolo, sed pruntis sian leksikon el eŭropaj lingvoj, uzante propran simplan gramatikan sistemon. Reveninte al la patrujo, ili disvastigis ĝin inter la junularo. Tiaj estis Janko Pali el Qeparo, Hamdi Sulçebe el Korça, Ĉefo Fico el Gjirokastra ktp. Albanaj esperantistoj, sendube, ekzistis ankaŭ en aliaj albanaj regionoj ekster la limoj de sendependa Albanio.

La ideo de unuiĝa lingvo, facile lernebla kaj kun helpa valoro por pli rapida kaj pli stabila lernado de naciaj lingvoj, allogis ankaŭ kelkajn registarojn de eŭropaj ŝtatoj, membroj de la Ligo de Nacioj. En 1922 en tiu Ligo estis prezentita propono de grupo de membroŝtatoj, inter ili Albanio, por enkonduki Esperanton kiel lernobjekton jam en la elementa lernejo. Bedaŭrinde, la reprezentanto de Francio metis vetoon, konsiderante ke tio subfosus la rolon de la franca lingvo, tiam la lingvo de diplomatio aŭ praktike internacia. La francoj verŝajne poste bedaŭris tiun decidon, ĉar post la Dua Mondmilito la rolon de la franca transprenis la angla.

La esperantista movado en Albanio akiris fortan impulson post 1990, kiam ne-registaraj organizoj estis permesitaj. La Albana Esperantista Asocio estas membro de la Universala Esperanto-Asocio (UEA) kaj kunlaboras kun frataj asocioj. Interalie, pli ol dudek libroj el la albana literaturo estis tradukitaj en Esperanton, kaj same el Esperanto en la albanan.

Nuntempa teknologio ebligis ankaŭ virtualajn renkontiĝojn de esperantistoj kaj revoluciigis la tradukadon mem. Tiel, same kiel ĉe naciaj lingvoj, tradukado hodiaŭ okazas pli rapide kaj sufiĉe klare; tamen la rolo de tradukistoj restas ankoraŭ neanstataŭigebla, precipe en beletra literaturo. Dume, parola internacia komunikado per Esperanto restas pli libera kaj pli preciza ol en aliaj naciaj lingvoj.

Kvankam ŝajne la interesiĝo pri Esperanto malpliiĝis ĉie, ĝia valoro restas granda, precipe por malgrandaj popoloj kaj por parolantoj de ne “grandaj” lingvoj, kiel la angla, hispana, franca, araba, mandarena, rusa ktp, kiuj disponas pri grandaj materiaj kaj eldonaj rimedoj. Super ĉio, la valoro de Esperanto kiel helpa lingvo por la lernado de naciaj lingvoj ne perdiĝis. Tion atestas la praktikoj de multaj lernejoj en Eŭropo kaj ekster ĝi, kie lernantoj pli rapide kaj pli stabile lernas devigajn ne-denaskajn naciajn lingvojn, post kiam ili ricevis almenaŭ ses monatojn da instruado de Esperanto. Tio estas des pli grava por popoloj kiuj ne parolas hindeŭropajn lingvojn.

Bardhyl Selimi,
respondeculo de la sekcio de albanaj esperantistaj instruistoj.

Kulturё
Esperanto te shqiptarёt

Deri para pak vitesh, mendohej qё gjuha ndёrkombёtare Esperanto, e krijuar nga Ludvig Zamenhof nё vitin 1887, ishte njohur nga shqiptarёt nё fillim tё shekullit 20. Mit-hat Frashёri shkroi njё artikull nё gazetёn “Drita” tё Sofies nё vitin 1903 ku shpjegonte ҫfarё ishte kjo gjuhё dhe pёrse kish rёndёsi pёr njerёzimin.
Por Mit-hati ёshtё rritur nё familjen e Rilindasit tё shquar Sami Frashёrit, enciklopedistit tё shquar nё tёrё ish Perandorinё Otomane, ku pёrfshiheshin edhe tokat e shqiptarёve. Vetё Samiu shkruan pёr Esperanton qё nё vitin 1888, dmth njё vit pasi doli libri i parё nga dr. Zamenhovi mbi bazat e gjuhёs universale nё fjalё.
Prandaj mund tё themi se Sami Frashëri është personaliteti që i afrohet më së shumti idealit të një “esperantisti” të hershëm shqiptar, madje ai ka lënë gjurmë të shkruara mbi këtë temë.
Samiu nuk ishte thjesht një përkrahës i idesë, por ai e ka studiuar dhe vlerësuar konkretisht gjuhën Esperanto.
Pse Sami Frashëri konsiderohet i lidhur me Esperanton?

1. Botimi i parë për Esperanton: Sami Frashëri është i pari (ose ndër të parët) që ka shkruar për gjuhën Esperanto në Perandorinë Osmane. Në vitin 1888 (vetëm një vit pasi Zamenhofi publikoi librin e tij të parë), Samiu shkroi një artikull në revistën e tij “Hafta” (Java) në Stamboll, duke e prezantuar këtë gjuhë të re ndërkombëtare.
2. Besimi te Gjuha Universale: Si një njeri që zotëronte rreth 10 gjuhë, Samiu e kuptonte vështirësinë e komunikimit mes popujve. Ai besonte se njerëzimi kishte nevojë për një gjuhë të thjeshtë dhe artificiale që nuk i përkiste asnjë shteti të fuqishëm, në mënyrë që të gjithë të ishin të barabartë.
3. Mbrojtës i idesë së Zamenhofit: Ai e quante Esperanton si një mjet të fuqishëm për paqen botërore dhe shkencën. Në shkrimet e tij enciklopedike, ai shpesh argumentonte se mësimi i një gjuhe të tillë do të kursente kohë të çmuar për njerëzit e shkencës.
   Një fakt interesant:
   Sami Frashëri, përveç se njihte Esperanton, kishte krijuar edhe vetë disa ide se si duhet të ishte një “gjuhë e përbashkët”. Megjithatë, kur pa suksesin e Esperantos, ai u bë një nga mbështetësit më të zëshëm të saj në Lindje.
   Vetё Samiu ishte ndёr nxёnёsit mё tё zellshёm tё Hoxha Tahsinit, mendimtarit tё madh shqiptar. Hoxha Tahsini e kishte idenë e universalizmit, por vdiq para se të krijohej Esperanto.(nё vitin 1981)
   Ndёrsa Sami Frashëri ishte gazetari dhe intelektuali i parë që e prezantoi dhe e mbrojti Esperanton në rajonin tonë.
   Sot, shoqatat e esperantistëve në Shqipëri dhe Turqi e nderojnë shpesh Sami Frashërin si një nga vizionarët e parë të kësaj lëvizjeje.
   Nё se flasim pёr Shqipёrinё e pavarur, qё u krijua nё 1912, esperantistёt e parё janё priftёrinjtё katolikё tё Shkodrёs, At Lazёr Shantoja dhe Mikel Koliqi. Krahas tyre ёshtё Mark Kakarriqi, Vilhelm Koliqi dhe Cuk Simoni. Ky i fundit, madje, shkroi nё origjinal nё esperantisht njё histori interesante pёr heroin tonё kombёtar, Gjergj Kastriotin-Skёnderbeun, botuar nga shtypshkronja Gutenberg nё Tiranё nё vitin 1929. Libri qarkulloi nё Europё dhe shёrbente pёr t’u njohur Shqipёria, shteti i ri.
   Dhjetёra ish studentё shqiptarё qё studionin nё universitetet europiane njiheshin me kёtё gjuhё asnjanёse, qё s’i pёrkiste asnjё populli por qё kishte huazuar leksikun nga gjuhёt europiane duke pёrdorur njё sistem gramatikor tё vetin tё thjeshtё. Kur ktheheshin nё atdhe ata e pёrhapnin atё nё mesin e rinisё. Tё tillё ishin Janko Pali nga Qeparoi, Hamdi Sulҫebe nga Korҫa, Ҫefo Fico nga Gjirokastra, etj. Esperantistё shqiptarё, me siguri, kishte edhe nё trevat e tjera shqiptare jashtё kufijve tё Shqipёrisё sё pavarur.
   Ideja e njё gjuhe pёrbashkuese, lehtёsisht tё pёrvetёsueshme dhe me vlera ndihmuese pёr pёrvetёsimin mё tё shpejtё e mё tё qendrueshёm tё gjuhёve kombёtare, tёrhoqi edhe disa qeveri tё shteteve europiane, antare tё Lidhjes sё Kombeve. Nё vitin 1922 nё kёtё Lidhje u suall propozimi i njё grupi shtetesh antare, pёrfshi Shqipёrinё, pёr ta futur Esperanton si lёndё mёsimore qё nё shkollёn fillore. Mjerisht, i dёrguari i Francёs vuri veton, duke menduar se kjo minonte rolin e frёngjishtes, deri nё atё kohё gjuhё e diplomacisё apo praktikisht ndёrkombёtare. Francezёt, me siguri, janё penduar qё nuk e miratuan atёhere atё rezolutё, sepse pas Luftёs sё Dytё Botёrore, rolin e frёngjishtes e mori anglishtja.
   Lёvizja esperantiste nё Shqipёri mori vrull pas vitit 1990, kur u lejuan organizatat jo qeveritare. Shoqata esperantiste shqiptare ёshtё antare e Organizatas Botёrore tё Esperantistёve (UEA) dhe bashkёpunon me shoqatat motra. Ndёr tё tjera janё pёrkthyer mbi njёzetё libra nga letёrsia shqipe nё esperantisht dhe po ashtu nga esperantoja nё shqip.
   Teknologjia bashkёkohore ka mundёsuar edhe takimet virtuale tё esperantistёve, por e ka revolucionarizuar edhe vetё pёrkthimin. Kёshtu sikurse edhe pёr gjuhёt kombёtare pёrkthimi sot bёhet mё shpejt dhe mjaftueshёm qartё, por mёgjithatё roli i pёrkthyesve mbetet ende i pazёvёndёsueshёm, sidomos nё letёrsinё artistike. Ndёrsa komunikimi gojor ndёrkombёtar pёrmes esperantos vazhdon tё jetё mё i lirshёm dhe mё i saktё se nё gjuhёt e tjera kombёtare.
   Ndonёse nё dukje interesimi pёr esperanton ka rёnё kudo, vlera e saj mbetet e madhe, sidomos pёr popujt e vegjёl dhe folёsit e gjuhёve jo “tё mёdha”, sikurse anglishtja, spanjishtja, frёngjishtja, arabishtja, mandarinishtja, rusishtja etj, me mundёsi materiale e botuese tё mёdha. Mbi tё gjitha, vlera e esperantos si gjuhё ndihmёse pёr mёsimin e gjuhёve kombёtare nuk ka humbur. Kёtё e dёshmojnё praktikat e shumё shkollave nё Europё e jashtё saj, ku nxёnёsit i pёrveёtsojnё gjuhёt kombёtare jo amtare, tё detyrueshme, mё shpejt e mё qendrueshёm, pasi kanё marrё mёsime tё esperantos, tё paktёn gjashtё muaj. Kjo ёshtё mё e rёndёsishme, sidomos pёr popujt qё nuk flasin gjuhёt indoeuropiane.

Bardhyl Selimi, pёrgjegjёs i seksionit tё mёsuesve esperantistё shqiptarё.

⦁ Kondolencojn

Engjёll Gusho kaj Gjergji

Gusho Gjergji Gusho ĉe la statuo

La 18- de decembro 2025 forpasis Gjergji Tasi Gusho albana elstara esperantisto, je la aĝo 86 jara. Tio ĉagrenigis sian familion sed ankaĵŭ la albanajn esperantistojn. Gjergji estis instruisto de la rusa kaj itala lingvoj en la urba gimnazio de Pogradec.
Dum kelkaj jaroj, li estis eduka inspektisto kiu bone konis la situacion en sia distrikto. Dumtempe Gjergji okupiĝis per kolekto de folkloraĵoj, arkeologiaĵoj, raraj vortoj albanaj kaj samtempe li verkis poemojn kaj prozon.
Lia filino Entela estis same esperantistino. Ankaĵŭ lia frato dr Engjell Gusho loĝanta en la urbo de Korĉa.
En la fruaj jaroj 1900 Gjergji kompilis lernolibron de Esperanto por albanoj. Li aktivis ankaĵŭ kiel komitatano ĉe ILEI.
Ni esprimas sincerajn kondolencojn al ties familianoj kaj memoros lin ĉiam respektoplene.
Luan Jaupi

⦁ Ngushёllime
Me 18 dhjetor 2025 ndёrroi jetё zoti Gjergji TASI Gusho, esperantist veteran. Ai ka qenё mёsues i gjuhёs ruse dhe italiane nё gjimnazin e Pogradecit. Ka shёrbyer edhe si inspektor arsimi nё rreth. Gjatё punёs ka mbledhur thesare krahinore nё folklor, arkeologji, histori. Ka shkruar vjersha dhe prozё. E bija, Entela, ёshtё gjithashtu esperantiste. Edhe i vёllai, dr Engjёll Gusho, qё banon nё Korҫё.
Nё fillim tё viteve 1990, zoti Gjergji hartoi njё metodё tё esperantos pёr shqiptarёt. Pёr disa vite ka qenё edhe antar komiteti i ILEI.
I shprehim familjes ngushёllimet tona tё sinqerta. Do ta kujtojmё gjithmonё me shumё respekt.
Luan Jaupi

⦁ La 2an de decembro 2025 forpasis Eduard Borsboom (1936-2025) nederlanda lingvoinstruisto kaj esperantisto.
Legu pli ĉe ⦁ https://sezonoj⦁ .⦁ ⦁ ru/2025/12/borsbo⦁ o⦁ / Ni funebras kaj kondolencas…

⦁ Jetёshkrim i zotit Gjergji Gusho

(Nga Historiku i Levizjes Esperantiste ne Shqiperi)

Gjergji Tasi Gusho
Nga esperantistët në Shqipëri zoti Gjergji është më i moshuari. Ai jeton në Pogradec. Kërkesës së autorëve të librit për të marrë pjesë në Historikun e Lëvizjes sonë ai iu përgjigj me kënaqësi.
Gjuhën Esperanto zoti Gjergji e ka mësuar në mënyrë autodidakte gjatë viteve 1960. Ja ҁfarë shkruan ai vetë në Kujtimet e tij:

Kur dëgjova për herë të parë për Esperanton?

Duhet të ketë qenë viti 1957 kur kam dëgjuar për herë të parë për gjuhën Esperanto. Kam qenë student në Fakultetin e Gjuhë-Letërsisë, dega Gjuhë Ruse. Njëherë. një pedagog i yni na tha se do të kishim një bisedë me një person për një temë interesante i cili do të na fliste për gjuhën Esperanto. Në sallë ishin studentët e degës së Gjuhë Letërsisë Shqipe dhe ne të degës së Gjuhës Ruse. Zotëria ishte zoti Çefo Fico. Ai na foli për historikun e krijimit të kësaj gjuhe nga polaku L. L. Zamenhov i cili e bëri të njohur botërisht këtë gjuhë të krijuar prej tij në vitin 1887 e që filloi të përhapej gradualisht nëpër botë. Midis të tjerave, na tha se ideja për të krijuar një gjuhë ndërkombëtare ishte përhapur sidomos në gjysmën e dytë të shekullit 19-të kur një shoqatë ndërkombëtare e gjuhëtarëve, duke parë vështirësitë e kounikimit midis njerëzve me kombësi të ndryshme si dhe duke parë zhvillimin e industries, ekonomisë, tregtisë dhe marrëdhënieve ndërkombëtare, nxori idenë për të krijuar një gjuhë komunikuese ndërkombëtare e cila do të lehtësonte marrëdhëniet e komunikimit midis njerëzve me kombësi të ndyshme, sepse në atë kohë njerëzve u duhej të dinin disa gjuhë të huaja për të komunikuar me njerëzit në shtete të ndryshme, gjë që ishte mjaft e vështirë.

Gjuha që duhet të krijohej duhet të ishte e qartë në shqiptim, e thjeshtë nga ana gramatikore, e lehtë për t’u mësuar, racionale dhe e pasur në fjalor. Shumë gjuhëtarë morën, sikush më vete, punën për krijimin e një gjuhe të tillëm, por projektet e tyre nuk dolën me sukses. Vetë jeta, praktika tregoi se nuk i plotësonin kushtet për të qenë të tilla.
Sukses pati gjuha që krijoi polaku L. L. Zamenhov, i cili e quajti “Gjuha Esperanto”. .

Pra zoti Fico na foli për thjeshtësinë gramatikore të kësaj gjuhe. Të gjithë mbetëm shumë të habitur, sepse nuk kishim dëgjuar më parë për ekzistencën e kësaj gjuhe, për thjeshtësinë gramatikore të saj.
Ne, studentët e gjuhës ruse, e ndienim se sa e vështirë është të mësosh gramatikën e një gjuhe tjetër të huaj, të cilat kanë shumë rregulla dhe akoma më shumë përjashtime. Të gjithë mbetëm shumë të kënaqur nga kjo bisedë dhe shumë prej nesh shfaqën dëshirën për ta mësuar edhe këtë gjuhë por mundësitë nuk ishin. Në ato vite e vetmja gjuhë e huaj që mund të mësohej në shkollat tona ishte gjuha ruse, kuptohet se e tillë ishte situata politike në vendin tonë.

Si fillova të mësoj Esperanton.
Në vitin 1959 mbaron studimet e larta në Bullgari vëllai im i madh. Ai sjell që andejmi, veç librave të tjera edhe një libër metodë për mësimin e gjuhës Esperanto, të cilën ma dhuroi mua. Libri ka për autor Ivan Sarafov dhe Simeon Hesapçiem, botim i vitit 1957. Libri përmban 25 leksione, një shtojcë me mjaft pjesë për lexim si dhe në fund të librit fjalorin Esperanto-Bullgarisht dhe fjalorin Bullgarisht-Esperanto për ato fjalë që ishin përdorur në libër.
Unë shfletova librin dhe kuptova se mund të punoja me të për ta mësuar gjuhën Esperanto. Gjuha bullgare është e ngjashme me gjuhën ruse dhe nuk kisha shumë vështirësi për të kuptuar fjalorin e Esperantos nëpërmjet bullgarishtes. Fillova të mësoj. Veç punës që bëja për të mësuar leksionet, fillova të krijoj në fletore të veçanta edhe dy fjalorë: atë të gjuhëve Esperanto- Shqip dhe Shqip – Esperanto. Kështu vendosa bazat e mia të mësimit të kësaj gjuhe.
Njëherë, mbas disa vjetëve, kur isha me shërbim në Tiranë, shkova në Bibliotekën Kombëtare dhe u interesova në kishte libra në gjuhën Esperanto. Sipas kartelave që pashë për literaturën në gjuhë të huaj, gjeta mjaft tituj librash në Esperanto. Mora në shënim adresën e librave: titullin e librit. autorin dhe në cilin raft ndodheshin. Këto libra i tërhiqja nëpërmjet Bibliotekës së Pogradecit, sipas kërkesës që bëhej nga kjo bibliotekë Bibliotekës së Tiranës. Librat dërgoheshin me postë. Kështu kam tërhequr edhe një metodë ruse për mësimin e Esperantos si dhe mjaft libra leximi.
Në bazë të këtyre librave kam pasuruar edhe fjalorët e mij personalë Esperanto-Shqip dhe Shqip-Esperanto.
Pas vitit 1991, me fillimin e demokracisë dhe pasi u krijua në vendin tonë Shoqata e Esperantistëve të Shqipërisë, u dha mundësia për të kounikuar me letërkëmbim me esperantistë të huaj. Një prej tyre ishte edhe një rus me banim në qytetin Petrozavodsk, një tjetër në Itali, një tjetër në Suedi dhe një tjetër në Francë, të cilët më kanë dërguar edhe libra në këtë gjuhë.
Në vendin tonë kam patur korrespondencë me të ndjerin zotin Zef Mjeda, por më tepër me zotin Bardhyl Selimi (Mezini) . Pas vitit 1991, me krijimin e Shoqatës së Esperantistëvem kur isha ende mësues në shkollën e mesme të qytetit, u kam folur edhe nxënësve të mij si dhe shokëve e miqve të mij për gjuhën Esperanto për qëllimin e krijimit të saj, kush e ka krijuar, kur është krijuar, si dhe disa veçori të gramatikës së saj. Ata më kanë dëgjuar me shumë interes dhe mjaft prej tyre kanë shfaqur dëshirën për ta mësuar këtë gjuhë.
Kurset për Esperanton i kam hapur në vitin 1992m pa pagesë . Për të plotësuar dëshirën e tyre mendova të krijoj vetë një libër metodë me leksione të përshtatëshme për të vazhduar më tej mësimin e kësaj gjuhe. Materialet i mora nga librat që kisha në dispozicion duke marrë e përshtatur atë që më dukej më e arsyeshme. Autorët ku jam bazuar për hartimin e këtij libri janë : A. Tellini. ( Corso di lingua internacionale Esperanto 1921) . Vasil Pistoli ( Lernolibro de Esperanto. Tirana 1991. Ivan Sarafov (Kurso por Esperanto Sofia. 1957) A. T. Koroleviç. Kniga ob Esperanto. Kiev . 1989) edhe materiale të tjera.
Për këtë më ma vlejtur edhe përvoja ime si mësues i gjuhës së huaj në shkollë. Materialet i shtypa me një makinë shkrimi, tip i vjetër, e cila kishte edhe shkronjat e veçanta të kësaj gjuhe si: ĉ, ĝ, ŭ, ŝ, ĵm ĥ të Esperantos. Fletët i shumëfishoja dhe ua shpërndaja nxënësve. Kështu doli një përmbledhje me 25 leksione dhe disa pjesë leximi, të cilat përbëjnë edhe materialin bazë të librit tim. Ky punim ishte në formë dispense.
Z. Gjergji Gusho është delegat i UEA- organizatës botërore të esperantos dhe i Seksionit Shqiptar të ILEI- Lidhjes Ndërkobëtare të Mësuesve Esperantistë

Juri Andoni

⦁ Biografio de sinjoro Gjergji Gusho
(El la Historio de la Esperanto-Movado en Albanio)

Gjergji Tasi Gusho

Inter la esperantistoj en Albanio, sinjoro Gjergji estas la plej aĝa. Li loĝas en Pogradeco. Al la peto de la aŭtoroj de la libro partopreni en la Historio de nia Movado li respondis kun plezuro.
Sinjoro Gjergji lernis la lingvon Esperanto memlerne dum la 1960-aj jaroj. Jen kion li mem skribas en siaj rememoroj:

Kiam mi unuafoje aŭdis pri Esperanto?

Devas esti la jaro 1957, kiam mi unuafoje aŭdis pri la lingvo Esperanto. Mi estis studento ĉe la Fakultato de Lingvoj kaj Literaturo, fako de la rusa lingvo. Iam unu el niaj pedagogoj diris al ni, ke ni havos renkontiĝon kun persono pri interesa temo, kiu parolos al ni pri la lingvo Esperanto. En la salono troviĝis studentoj de la fako de la albana lingvo kaj literaturo, kaj ni, de la fako de la rusa lingvo. La sinjoro estis Ĉefo Fico.
Li parolis al ni pri la historio de la kreo de ĉi tiu lingvo fare de la polo L. L. Zamenhof, kiu en la jaro 1887 diskonigis tutmonde la lingvon kreitan de li, kaj kiu poste komencis iom post iom disvastiĝi tra la mondo. Interalie li diris al ni, ke la ideo krei internacian lingvon disvastiĝis precipe en la dua duono de la 19-a jarcento, kiam internacia asocio de lingvistoj, vidante la malfacilaĵojn de komunikado inter homoj de malsamaj naciecoj, kaj ankaŭ vidante la evoluon de industrio, ekonomio, komerco kaj internaciaj rilatoj, proponis la ideon krei internacian komunikan lingvon, kiu faciligus la rilatojn de komunikado inter homoj de malsamaj naciecoj, ĉar en tiu tempo oni devis koni plurajn fremdajn lingvojn por komuniki kun homoj en diversaj ŝtatoj, kio estis tre malfacila.

La lingvo, kiu devis esti kreata, devis esti klara laŭ prononco, simpla gramatike, facila por lerni, racia kaj riĉa je vortprovizo. Multaj lingvistoj, ĉiu aparte, entreprenis la taskon krei tian lingvon, sed iliaj projektoj ne sukcesis. La vivo mem, la praktiko, montris, ke ili ne plenumis la kondiĉojn por esti tiaj.

Sukcesis la lingvo kreita de la polo L. L. Zamenhof, kiun li nomis “la lingvo Esperanto”.

Do sinjoro Fico parolis al ni pri la gramatika simpleco de ĉi tiu lingvo. Ni ĉiuj restis tre mirigitaj, ĉar ni antaŭe neniam aŭdis pri la ekzisto de ĉi tiu lingvo, nek pri ĝia gramatika simpleco.

Ni, la studentoj de la rusa lingvo, sentis kiom malfacile estas lerni la gramatikon de alia fremda lingvo, kiuj havas multajn regulojn kaj ankoraŭ pli da esceptoj. Ni ĉiuj restis tre kontentaj pro ĉi tiu prelego, kaj multaj el ni montris la deziron lerni ankaŭ ĉi tiun lingvon, sed la eblecoj ne ekzistis. En tiuj jaroj la sola fremda lingvo, kiun oni povis lerni en niaj lernejoj, estis la rusa lingvo; kompreneble, tia estis la politika situacio en nia lando.

Kiel mi komencis lerni Esperanton

En la jaro 1959 mia pli aĝa frato finis siajn universitatajn studojn en Bulgario. De tie li alportis, krom aliaj libroj, ankaŭ metodan libron por la lernado de la lingvo Esperanto, kiun li donacis al mi. La libro havis kiel aŭtorojn Ivan Sarafov kaj Simeon Hesapĉiev, eldonita en la jaro 1957. La libro enhavis 25 lecionojn, aldonaĵon kun multaj legaĵoj kaj, fine de la libro, vortaron Esperanto–bulgara kaj vortaron bulgara–Esperanto por la vortoj uzitaj en la libro.

Mi trarigardis la libron kaj komprenis, ke mi povas labori per ĝi por lerni la lingvon Esperanto. La bulgara lingvo similas al la rusa lingvo, kaj mi ne havis multajn malfacilaĵojn por kompreni la vortprovizon de Esperanto per la bulgara. Mi komencis lerni. Krom la laboro por lerni la lecionojn, mi komencis krei en apartaj kajeroj ankaŭ du vortaretojn: Esperanto–albana kaj albana–Esperanto. Tiel mi starigis la bazojn de mia lernado de ĉi tiu lingvo.

Iam, post kelkaj jaroj, kiam mi estis en servo en Tirano, mi iris al la Nacia Biblioteko kaj interesiĝis, ĉu ekzistas libroj en la lingvo Esperanto. Laŭ la kartotekoj, kiujn mi vidis por fremdlingva literaturo, mi trovis sufiĉe multajn titolojn de libroj en Esperanto. Mi notis la adresojn de la libroj: la titolon, la aŭtoron kaj sur kiu breto ili troviĝis. Tiujn librojn mi mendis per la Biblioteko de Pogradeco, laŭ la peto sendita de tiu biblioteko al la Biblioteko de Tirano. La libroj estis sendataj per poŝto. Tiel mi ricevis ankaŭ rusan metodon por la lernado de Esperanto kaj multajn legaĵojn.

Surbaze de ĉi tiuj libroj mi riĉigis ankaŭ miajn personajn vortarojn Esperanto–albana kaj albana–Esperanto.

Post la jaro 1991, kun la komenco de demokratio kaj post la fondiĝo en nia lando de la Asocio de Esperantistoj de Albanio, aperis la eblo korespondi per leteroj kun eksterlandaj esperantistoj. Unu el ili estis ruso loĝanta en la urbo Petrozavodsk, alia en Italio, alia en Svedio kaj alia en Francio, kiuj ankaŭ sendis al mi librojn en ĉi tiu lingvo.

En nia lando mi korespondis kun la forpasinta sinjoro Zef Mjeda, sed pli ofte kun sinjoro Bardhyl Selimi (Mezini). Post la jaro 1991, kun la kreo de la Asocio de Esperantistoj, kiam mi ankoraŭ estis instruisto en la mezlernejo de la urbo, mi parolis al miaj lernantoj, same kiel al miaj kolegoj kaj amikoj, pri la lingvo Esperanto: pri la celo de ĝia kreo, kiu ĝin kreis, kiam ĝi estis kreita, kaj pri kelkaj apartaĵoj de ĝia gramatiko. Ili aŭskultis min kun granda intereso, kaj multaj el ili montris la deziron lerni ĉi tiun lingvon.

La kursojn de Esperanto mi malfermis en la jaro 1992, senpage. Por plenumi ilian deziron, mi decidis mem krei metodan libron kun taŭgaj lecionoj por daŭrigi la lernadon de ĉi tiu lingvo. La materialojn mi prenis el la libroj, kiujn mi havis je dispono, elektante kaj adaptante tion, kio ŝajnis al mi plej racia. La aŭtoroj, sur kiuj mi baziĝis por la redaktado de ĉi tiu libro, estas:
A. Tellini (Corso di lingua internazionale Esperanto, 1921);
Vasil Pistoli (Lernolibro de Esperanto, Tirano, 1991);
Ivan Sarafov (Kurso por Esperanto, Sofio, 1957);
A. T. Koroleviĉ (Kniga ob Esperanto, Kievo, 1989);
kaj aliaj materialoj.

Por tio al mi utilis ankaŭ mia sperto kiel instruisto de fremda lingvo en lernejo. La materialojn mi tajpis per malnova tajpmaŝino, kiu havis ankaŭ la specialajn literojn de ĉi tiu lingvo, kiel: ĉ, ĝ, ŭ, ŝ, ĵ, ĥ. La foliojn mi multobligis kaj disdonis al la lernantoj. Tiel aperis kolekto kun 25 lecionoj kaj kelkaj legaĵoj, kiuj konsistigas la bazan materialon de mia libro. Ĉi tiu laboro estis en la formo de skriptaĵo.
Sinjoro Gjergji Gusho estas delegito de UEA – la Monda Esperanto-Asocio – kaj de la Albana Sekcio de ILEI, la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj.
Ili Gerdupi

⦁ Ngushёllime edhe nga Shqipёria

E kam njohur zotin Borsboon nё veprimtaritё shkencore qё zhvillonte OSIEK, organizatё esperantiste e drejtuar nga ҫifti Madeleine dhe Eduard de Zilah. Fillimisht nё Timishoara tё Rumanisё, verёn e vitit 2006. Zoti Borsboon u bё sponsori im pёr udhёtimin dhe qendrimin njёjavor atje. E takova edhe gjatё UK-Roterdam 2008. Ruaj pёrshtypje shumё tё mira. Mё erdhi keq vёrtet.
Bardhyl Selimi

⦁ ILEI raportas
Raportas la Estraro de ILEI pri la trimonata agado, de 2025-10-15 ĝis 2026-01-15.
Pro la situacio en Irano nia Prezidanto, Ahmad Reza Mamduhi, bedaŭrinde ne havas nun aliron al interreto. La Estraro decidis same pretigi la raporton por doni gravajn anoncojn.
Ni perdis
La forpasoj de Rob Moerbeck, tre amata sekciestro kaj koitatano de Nederlando, kaj de Émile Malanda, iama estrarano de DR Kongo, estas tre gravaj perdoj por ILEI. Ni sincere kondolencas la familiojn.
La Komitato
Kvankam estos malfacile surpreni la rolon de kapabla homo kiel Rob, ni esperas, ke troveblos nova sekciestro kaj komitatano por la Nederlanda Sekcio kaj invitas interesatajn homojn sin proponi. En la venontaj monatoj estos necesa koitata voĉdono por akcepti la estraran proponon de nova financa kontrolisto de ILEI: Zhang Yan (Hirunmdo) el Ĉinio, prezidanto de Shandong-a Esperanto-Klubo, administranto de la Esperanto-Muzeo de Zaozhuang-a Universitato, kun kont-tenista diploo.
Eventoj
ILEI-Kongreso kaj Simpozio 2026
En 2026 la Kongreso de ILEI okazos ĉe Zaozhuang-a Universitato, en urbo Zaozhuang de Shandong-Provinco de Ĉinio, de la 10-a ĝis la 16-a de julio. La interkonsento estis dulingve (Esperante kaj ĉine) subskribita de nia prezidanto Ahmad Reza Mamduhi kaj la estroj de Zaozhuang-a Universitato en Decembro 2025. La evento okazos kunlabore kun la Universitato mem, kiu estas sidejo de la plej granda Esperanto-Muzeo de Azio kaj de la sola Esperanto-fako nuntempe aktiva oficiale agnoskata de la Ĉina Registaro. La temo de la Kongreso estas “Eduki profesiajn esperantistojn kaj protekti Esperanto-kulturon”, dum la Simpozio (organizata de Alessandra Madella) esploros pli science la temon “Plialtigi lingvan konscion”, tre gravan en tempoj de A. I. La unuaj tagoj de la Kongreso havos buntan preleg-programon, inkluzive de tri seminarioj pri la kongresa temo kaj de du-taga Simpozio kun la partopreno de doktoroj kaj profesoroj el diversaj landoj. Gvidos la lingvo-kurson por koencantoj Liu Baoguo kaj tiun por progresantoj Tatiana Loskutova. Estos la ebleco trapasi KER-ekzamenon kaj ekzamenon de ILEI-UEA. Estos riĉa distra programo, kun belaj filmoj kaj pluraj ebloj ĝui kaj mem sperti ĉinajn artojn. La lastaj tri tagoj de la Kongreso estos tute dediĉitaj al la esplorado de la kultur-riĉa provinco Shandong, hejmloko de famaj filozofoj kiel Konfuceo kaj Mozi.

La logotipo de la kongreso, bele desegnita de Ahmad Reza Mamduhi per AI laŭ sugesto de samideanoj en Zaozhuang, prezentas la filozofon Mozi, kiu naskiĝis tie. La membroj de ILEI jam konas lian pacisman penson pro la novelo “Antimilitisto” de Lusin (Lu Xun), kiun ILEI proponis por la kouna legado de la Zamenhofa Tago antaŭ tri jaroj kaj kiu ankoraŭ senpage elŝuteblas el la Arkivo de Novaĵoj de nia retejo.
Bonvolu aliĝi al nia Kongreso per la formularo: https://forms. gle/LVbz3WHLfAnrZbFA6
Ĉar la supra kunligo estas malfacile malfermebla fare de ĉinaj samideanoj, ni estas klopodantaj trovi ankaŭ alian manieron aliĝi, kiu estu pli facila por ili. Hirundo asistos hoojn, kiuj volos pagi rekte per ĉina valuto. Venontan semajnon Hirundo kaj S-ro Semio koencos esplori hotelojn en Zaozhuang, por trovi la plej bonajn kondiĉojn. Hirundo ankaŭ helpos nin organizi kvin-tagan antaŭkongreson en Pekino, se estas sufiĉe da interesataj hooj. Intertempe koenciĝis varbado pri la kongreso ĉe lernejoj en Zaozhuang, por veki kiel eble plej grandan intereson pri Esperanto surloke.
Estrarano pri kongresoj Laura Brazzabeni jam ekvarbadis pri la kongreso per video nun spektebla en la jutuba kanalo de Esperradio kaj nova varba evento okazos dum la Zuma prezento de ĉiuj Soeraj Kongresoj la 27-an de Januaro je la 20:00 UTC. Jen la kunligo: https://us02web. zoo. us/j/86351393522?pwd=v94MxoeĴ4GDyJhwLmCSo06Z3JPrN2. 1
ID: 863 5139 3522 Pasvorto: ESPERANTO
ILEI en VK
Ahmad Mamduhi (kiu salutis dum la malfermo) kaj Alessandra Madella, kun la helpo de Laura Brazzabeni, reprezentis ILEI dum la Virtuala Foiro kaj la Faka Forumo de la Virtuala Kongreso de UEA en Decembro 2025. Ili ankaŭ gvidis tie kounan legadon de la proponoj de ILEI por la Tago de la Esperanta Libro, legante mikronovelon pri AI de Rafael Nogueras por INK kaj la rakonton “La sorto de Aina” de Ranja Zafinifotsy. La rakontoj ankoraŭ elŝuteblas el la retejo de ILEI, www. ilei. info.
Zamenhofa Tago 2025
Ankaŭ en aliaj partoj de la mondo homoj partoprenis en la kunlegado. Ekzemple, en Zaozhuang ĉeestis en reta evento Yin Jiaxin, aŭtoro de la INK-novelo “Olda Fan kaj la roboto-edzino”, kaj Maximiliano Garcia rakontis pri sia vizito al la lernejo de Ranja Zafinifotsy en Madagaskaro. En Parmo, Italio, oni legis “La sorto de Aina”, kiun la itala samideanino Claudia Maggi ankaŭ bele voĉlegis por la jutuba kanalo de Esperradio. Pri Ranja Zafinifotsy ankaŭ aperis intervjuo en Ĉina Kounikila Grupo (vidu sube). Ni varme invitas aliajn sekciojn, kiuj partoprenis en la kunlegado, kunpartigi siajn spertojn.
Ni memoras, ke vic-lernejestrino Ranja Zafinifotsy gajnis honoran atestilon en la konkurso “Juna Instruisto de la Jaro” 2025, farita de ILEI kunlabore kun TEJO kaj Edukado. net (same kiel la konkurso “Instruisto de la Jaro”).
Kun INK (Interkultura Novel-Konkurso) ni planas longan kaj fruktodonan kunlaboron.
Sekcioj
Brile progresas la bela revuo La Konga Stelo, redaktata de Joel Muhire, sekciestro de ILEI en Kongo DR, kiu jam havas sep libere elŝuteblajn numerojn, kun internacia enhavo kaj lingvokursoj: https://uea. org/vikio/Konga_Stelo_Revuo 3

Carlos Eduardo de Oliveira iĝis reprezentanto de ILEI por Argentino, cele al varbado por konstitui lokan ILEI-sekcion.
Universitata agado
Interkonsento de UEA kaj ILEI kun la Universitato de Burundo
Dank’ al la laboro de estrarano Patrick Manirakiza kaj de la estrarano de UEA Jérémie Sabiyumva, estis subskribita grava kunlabor-interkonsento kun la Universitato de Burundo, kie ne nur studentoj, sed ankaŭ profesoroj pretas lerni Esperanton. Gravan helpon donis Mirejo, kiu rakontis pri tio dum la 67-a Kunpensigado de Universitatanoj: https://www. youtube. co/watch?v=ZULEQbv3yCs
Kunpens(ig)ado pri Esperanto en Universitatoj
La Kunpens(ig)ado pri Esperanto en Universitatoj alvenis al la 67-a sesio. Organizis kaj gvidis Alessandra Madella kun la helpo de Viko kaj Ahmad Reza Mamduhi. La registraĵoj spekteblas en la jutuba kanalo de UEA:
https://www. youtube. co/playlist?list=PLfebd4xxn3CMqTrpXMay2YVfrhDYT-Vm5
En la Kunpensigado de Novembro prezentis siajn instruajn agadojn japanaj samideanoj, Kimura Goro de Universitato Sophia kaj Tida Syuntaro de la Universitato de Kioto, dum Dennis Keefe prezentis siajn ideojn pri Esperanto-bibliotekoj en poŝtelefonoj. En la Kunpensigado de Decembro, Dennis Keefe parolis pri lingvaj festivaloj kaj lingvo-foiroj el la merkatika vidpunto, Ekaterina V. Bebenina prelegis pri universitata merkatiko, dum Bengt-Arne Wickström prezentis la Esperantologian Konferencon de CED. En la Kunpensigado de Januaro, Miora Raveloharison, sekciestrino de ILEI por Madagaskaro kaj estrarano de UEA, prezentis la strategian planon de UEA por universitata agado, kun la aktiva ĉeesto de la prezidanto de UEA, Fernando Maja, kaj de aliaj estraranoj de UEA. Mirejo sekve rakontis pri la gravaj evoluj en Uzbekio kaj en Burundo.
La “30 Oraj Horoj” en la Aktoj de la Konferenco EuroCALL 2025
Sekve de la partopreno de Alessandra Madella en la granda konferenco de aplikata lingvistiko EuroCALL 2025 ĉe la Katolika Universitato de Milano, ŝia artikolo en la angla pri la projekto “30 Oraj Horoj” de Itala Sekcio de ILEI kaj Itala Instituto de Esperanto estis publikita en la Aktoj de la Konferenco fare de la Politeknika Universitato de Valencio, el kies retejo ĝi libere elŝuteblas:
Madella, Alessandra. “The ’30 Golden Hours’ Project to Learn and Teach Esperanto. ” Advancing CALL: New research agendas—EUROCALL 2025 Short Papers. EUROCALL 2025 Scientific Comittee. Polytechnic University of Valencia: https//ocs. editorial. upv. es/index. php/EuroCALL/EUROCALL2025/schedConf/presentations
Projektoj:
Lerneja Agado en Benino
La Sekciestro de Benino, Latifou Gbadamassi, sendis al la Estraro detalan raporton pri sia lerneja agado en Benino, kiu sukcese pludaŭras. 4

Projekto EToSo kaj la Jutuba Kanalo de ILEI
Kadre de la projekto EToSo, aperis lastatempe en la Jutuba kanalo “Esperanto + Edukado ILEI” kurso de Esperanto en la persa zorge de Ahmad Reza Mamduhi, dum ekis la kurso pri UNESKO Kuriero de Dennis Keefe. Tre interesaj estas la statistikoj de la kanalo, kiu en la pasintaj 3 monatoj signalis grandan juniĝon de la publiko. Ĝi estas nun plejmulte sekvata de viroj inter la aĝo de 35 kaj 45 jaroj. Certe inter la kialoj de tiu tre dezirebla juniĝo de la spektantaro legeblas ankaŭ la influo de la sukcesa agado de niaj reprezentantoj dum la Konferenco de UNESKO en Samarkando (vidu sube). La plej freŝdate aldonita video estas de prelego de Ilona Koutny al la studentoj kaj instruistoj de la Esperanto-fako de Zaozhuang-a Universitato, la unua de sep prelegoj pri Esperanto de ŝi faritaj angle kaj Esperante en Aŭtuno 2025 ĉe ĉinaj universitatoj: https://www. youtube. co/watch?v=sHdFQExgdoA
La Ĝenerala Konferenco de UNESKO 2025 en Samarkando
Pro la malfacilo plani lastminutan partoprenon en malproksima loko kiel Samarkando, ILEI petis, ke Maximiliano Garcia kaj Wei Ningna ne partoprenu kiel observantoj de ILEI, sed en la grupo de reprezentantoj de UEA. La peto estis akceptita kaj la forta, 7-hoa teamo de UEA tre bone agadis, alparolante tre multajn delegaciojn pri Esperanto kaj akirante iliajn kontaktojn. Ambaŭ François Lo Jacoo kaj Mirejo (subtitolita video: https://www. youtube. co/watch?v=f2bvr_77I1Y) sukcesis publike alparoli la asembleon pri niaj temoj. Ĉiuj broŝuroj pretigitaj subtene al la instruista trejnado de Fransoazo al afrikaj instruistoj estis disdonitaj. Maximiliano Garcia kaj Wei Ningna ankaŭ alparolis ĉinajn aŭtoritatojn pri la Esperanto-fako de Zaozhuang-a Universitato per speciale pretigita broŝuro kaj efike varbadis pri sia filma projekto VALO (vidu suban intervjuon). Granda sukceso estis ankaŭ la prezenta leciono pri Esperanto farita de Mirejo al la Nacia Universitato de Lingvoj de Uzbekio en Samarkando, dank’ al la instruistino Parvina Xotamova. Nun pluraj instruistinoj sekvas kurson gvidatan de Mirejo. La sekciestro de la Barata Sekcio de ILEI, A. Giridhar Rao, konsentis esti la mentoro de la profesorinoj.
IPR kaj JA
IPR kaj JA estas sukcese dissenditaj kun riĉaj enhavoj en 2025. Signalindas en IPR serio de tri sciencaj artikoloj de Ekaterina V. Bebenina, la lasta studentino de Helmar Frank, pri la heredaĵo de Paderborn kaj la nuna graveco de metalingvistika kopetento, kun speciala atento pri la temo de transferoj.

Kun UEA
Vidu supre pri VK, Universitato de Burundo, UNESKO, Kunpensigado de Universitatanoj. Rilate al la Virina Koisiono de UEA, bone antaŭeniras la internacia kunverkado de la rondiranta rakonto “Pri Viroj kaj Kunikloj”, kun kontribuoj ĉefe el Italio, Japanio kaj Rusio. 5

Kun Kanada Esperanto-Asocio
Por speciala numero de Lumo (organo de Kanada Esperanto-Asocio) pri kinarto: Alessandra Madella. “Esperanto kaj la ‘universala lingvo’ de kino en Najbaroj. ” Lumo 2025 (3-4): 69-73: https://esperanto. ca/wp-content/uploads/2025/12/Lumo_2025-3-4. pdf
Kunlaboro kun ekstermovadaj institucioj
Kun Ĉina Kominikila grupo
Aperis kelkaj artikoloj kaj intervjuoj de Alessandra Madella:
Artikoloj pri ĉinaj kaj japanaj animacioj:
“Ĉinaj animaciistoj en la unuaj longformaj animacioj en monda kinhistorio”: https://esperanto. cgtn. co/2025/10/22/ARTI1761124138774562
“Princino Fera Ventumilo en Mi estas Sun Wukong. ”: https://esperanto. cri. cn/2025/12/18/ARTI1766045669964855
Intervjuoj rilate al la Zamenhofa Tago kaj UNESKO:
“Pri ‘La sorto de Aina’—Intervjuo kun Ranja Lydie Zafinifotsy” https://esperanto. cri. cn/2025/12/12/ARTI1765531142446246
“Esperanto ĉe UNESKO en Samarkando—Intervjuo kun Maximiliano Garcia”: https://esperanto. cgtn. co/2025/11/21/ARTI1763706042066768
(la intervjuo kun Garcia estis citita en Informilo por Interlingvistoj de la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj)
Kun FIPLV
La renoa bulteno de la Federacio de Instruistoj de Vivantaj Lingvoj (FIPLV) aperigis artikolon pri la Simpozio de ILEI 2025:
Alessandra Madella. “‘AI and Culture’: The ILEI Symposium 2025. ” Newsletter of the Fédération Internationale des Professeurs de Langues Vivantes (FIPLV). Issue 3 Autumn-Winter 2025:21-24. www. fiplv. co
Dankoj
Ĉiuj personoj, kiuj io iel kontribuas al la mastrumado kaj vivo de la Ligo, ricevu niajn elkorajn dankojn!
Vicprezidanto de ILEI: Alessandra Madella
2026-01-15

⦁ AIS
Lastatempe la Akademio de Esperanto havis konferencon.
Ne estas unusola temo por la konferenco.
Temas pri prelegoj pri diversaj temoj.
Ekzemple, Amri Wandel parolis pri kiel traduki terminojn en astrobiologio de la angla al Esperanto.
Estas alia prelego fare de Bertilo pri la testa versio de PIV.
Se vi legis la retmesaĝon kiun mi sendis en novembro mi parolis ioete pri la testa versio de PIV.
Estas kelkaj aliaj sed mi lasos vin eltrovi por vi mem.
Scium ke la filmeto daŭras pli ol unu horon.
Estas preskaŭ du horoj fakte.
Tamen estas tempo bone uzita spekti Esperanto-filmojn laŭ mi.
Jen la ligilo:
​https://jacoblinks. co/akademio-dec-2025​
Jakobo Lamilito
​
⦁ EKO 2025-47. Dec 18.  
Mirejo donas fotojn pri Unesko en Samarkando
Jjen miaj fotojm klarigoj kaj koentoj pri mia restado en Samarkando por partopreni en la Ĝenerala Konferenco de UNESCO. En mia blogo mirejo2020. blogspot. co.
UNESCO 43e Conférence Générale à Samarcande
Mireille Grosjean
Internacia Literatura Eo-konkurso
La prenio Hristo Gorov – Hrima estis unu el la plej elstaraj bulgaraj esperantistojm talenta Esperanta verkisto poeto tradukisto kaj publicisto. Bulgara Esperanto-Asocio anoncas Internacian Esperantan Literaturan Konkurson. En la konkurso povos partopreni
geesperantistoj el ĉiuj landoj. La konkurso estos por eseo. La temo de la eseo estas:
“MIA LA PLEJ BELA ESPERANTO-REMEMORO”
Legu pli en la alkroĉita dokumento /
 
Spektu kaj ŝatu filmojn
Monika MOLNAR jam delonge instruas Esperanton en la privata lernejo “Granda Ursino” (La Grande Ourse) en La Chaĵŭ-de-Fondsm en Svislando. Ŝi preparis filmeton kun la lernantojm en Esperanto por la Usona Bona Film-Festivalo. La titolo de la filmo estas En la Litera-Turo. Ĝi estas spektebla en Jutubo kaj se ĝi plaĉas al vim bonvolu “ŝati” la videonm kaj ankaŭ diskonigim rekoendi al viaj geamikoj Laŭ la “ŝatoj” (Like) estos elektata la premiito de la publiko.
https://youtu. be/Fbxg4I4sd18

UN bulteno jarfina
 
Numero 79 – novembro – decembro 2025
 Universala Esperanto-Asocio en mesaĝo okaze de la Internacia Tradukada Tago la 30-an de septembro 2025m emfazis la gravecon de translingva kounikado.
 Unuiĝintaj Nacioj laboras por multlingvismo.
 Grupo de Amikoj de Multlingvismo lanĉiĝis en UN.
 Konferenco de NROj daŭrigas sian interesiĝon pri lingvaj demandoj.
 Universitatoj lanĉos programon pri Esperanto.
Pri la enhavo de IPR 2025/4 (Jarkolekto 55)
 Enkonduko (Ahmad Reza MAMDUHI) p. 3
 Ekaterina V. BEBENINA: Paderborna eksperimento kaj ĝia teorio kiel mankanta elemento por didaktiko de informacia epoko p. 4
 Francesco FRANCESCHINIm Xiaofeng GONG: Konversacia Trejnejo 12
 Roberto PIGRO: Plurlingvismo kaj cifereco transformas nuntempan lingvopedagogion: mediacio miksita lernado kaj la propedeŭtika valoro de help-lingvoj p. 19
 Yubin WEIm Yating ZHANG: Esploro pri Reta Instruado de Esperanto Bazita sur „Paŝoj al Plena Posedo” p. 23
 Aranka LASLO: Retaj kursoj de Esperanto – spertoj el Serbio p. 27
 Alessandra MADELLA: Esperanto en EuroCALL 2025m p. 30
 Ekaterina BEBENINA: Recenzo al la libro de Alessandra Madella p. 33
 Josef VOJÁČEK: Modela agado laŭ la libro de Alessandra Madella p. 34
 El la landoj kaj sekcioj (BJm CNm FIm FRm NLm CH) p. 35
Madagaskare kvare
Kvar fojojn Madagaskaro aranĝis gravan kulturan lingvan kaj religian eventon: la Internacian Seminarion de Esperanto kaj Kristanismo. Okazinta fine de oktobro en Amparafarantanym la renkontiĝo de tiu ĉi jaro kunigis 49 partoprenantojn el Germanio, Litovio kaj diversaj anguloj de Madagaskaro.
Manantsoa Nofiko
Pretervivo de la morto-marŝo
Jen la rakonto de infano kiu postvivis Aŭŝvicon. . Jen la tuŝa nekredebla kaj vera historio de Dany Dattelm judo el Berlino kiu travivis la nazian teroron la “morto-marŝon” kaj poste trovis novan vivon danke al kvin fratinoj el Ĉeĥio. Lia vivo plena je doloro sed ankaŭ je espero montras la forton de homa koro eĉ en mallumaj tempoj. Verkinto kaj leginto: Thoas Bormann – germana ĵurnalisto. Legu aŭ aŭskultu ĉi tie
 
Anna Édes. Romano de Dezső Kosztolyány Hungario
En la nova eo-libro de HEA Anna estas unu el la multaj servistinoj kiuj venis el la provinco en la ĉefurbon Budapeŝto por perlabori vivtenon post la perdita unua mondmilito. La romano komenciĝas post la falo de la soveta respubliko en la jaro 1919. Anna estas simplamensa knabino de dek naŭ jaroj. Ŝi dungiĝas ĉe mezklasa familio kie baldaŭ ŝi adaptiĝas kaj laboras kiel modela ĉionfara fidebla servistino. Do kvankam ŝia superegoo funkcias perfekte, tamen ŝia instinkta egoo protestas kontraŭ la limigo de ŝiaj naturaj aspiroj. La pliiĝanta streĉo eksplodas fine de la romano. La ŝajne nekoprenebla elnodiĝo de la historio tamen ricevas interpreton per la vortoj de la maljuna humanisto d-ro Moviszter. Kosztolányi (1885-1936) verkis la romanon en 1926,ekkoninte la freŭdan psikoanalizan teorion de S. Ferenczim kunlaboranto kaj amiko de S. Freud. Tradukis. Jozefo Horvath La eo-libro elŝuteblas ĉe: https://libro. ee/book. php?id=4180  Jozefo Horvath
 
Dudekjara jubileo
E@I dudekjariĝas! 14. 11. 2005 ĝi estis registrita en la slovaka Ministerio pri Internaj Aferoj. Efektive ĝi aktivis jam de 1999m sed sen jura memstareco. Ekde 2005 ĝi do ekzistas ankaŭ surpapere Koran dankon al ĉiuj kiuj dum tiuj du jardekoj helpis (kaj he Ilpas) pri nia divers-speca agado! Temas pri centoj da diversaj volontulojmfinancaj subtenantojmkunlaborantoj partneroj ktp.
TEJO transprenas la torĉon
La voĉo de Esperanto ne silentiĝos en tiu kunteksto ĉar inter la kandidatoj por la nova estraro estis Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO) m kiu sukcese elektiĝis kiel membro de la nova estraro de CoNGO. UEA varme gratulas TEJO-n pro tiu atingo kaj deziras fruktodonan laboron en la nova rolo al kio UEA plene disponeblos por kunlabori.
Tiu elektiĝo certigas ke la Esperanto-movado ne nur daŭre havos aktivan reprezentadon en la prizorgado kaj fortigado de la neregistara kampo rilate al la aferoj de UNm sed ankaŭm ke la kampoj de lingvaj rajtoj kaj lingva diverseco restos aktualaj en la tagordo de CoNGO inkluzive por kreskigo de la konscio pri Esperanto kiel neŭtrala internacia lingvo – nun per la voĉo de la junularo.
Pliajn detalojn oni povas legi en la raporto de TEJO: TEJO en la Estraro de CoNGO.
Forpasis pola kaj germana pioniroj
 
La 1-an de decembro 2025 forpasis Teresa Kurłowicz-Nemere (1939-2025) m pola instruistino muzeistino kaj esperantistino kiu utiligis Esperanton en sia laboro. Legu pli en La Ondo de Esperanto ĉe https://sezonoj. ru/2025/12/nemere-3/
La 20-an de oktobro 2025 forpasis Karl Heinz Schaeffer (1942-2025) m germana emerita apotekisto kaj esperantisto afergvidanto de Germana Esperanto-Biblioteko en Aalen. Legu en la La Ondo de Esperanto: ĉe https://sezonoj. ru/2025/10/schaeffer/.
 
Pasas la trejnoj – rapidege
La Ĉina Akademio de Fervojaj Sciencoj anoncism ke du prototipaj CR450 rapidtrajnoj atingis mondan rekordon pri la rapideco de du pasantaj trajnojm do passing speed of 896km/h dum freŝaj provoj.
 
Universitate
La studenta klubo de Zaozhuang-a Universitato en Ĉinio estas partoprenanta en du-taga foiro de la kampusaj studentaj asocioj kaj aktive prezentanta Esperanton per ludoj.
 
La universitato de Tours (Francio) proponas studprogramon pri Esperanto :
https://www. liberafolio. org/2025/10/28/studprogramo-de-eu-instruos-pri-esperanto/

Kunpense kun japana emfazo
La 65-a Kunpensigado de Esperantistaj universitatanoj estis ĉefe dediĉita al Japanio kaj plenis je interesaj informoj kaj diskutoj. Kimura Goro prelegis pri siaj kursoj de Interlingvistiko ĉe la Univer sitato Sophia de Tokio. Pri unu kurso li verkis artikolon publikitan en IPR. La alia havos eksperimenton por vidi kio multe studentoj el Japanio kaj Ĉinio kapablas legi la respektivajn lingvojn eĉ sen studi ilin. Tida Syuntaro prezentis sian instruadon de Esperanto ĉe la Universitato de Kumamoto kaj nunm kadre de kursoj pri lingvistiko ĉe la Universitato de Kioto. Dennis Keefe parolis pri la avantaĝoj de saĝ-telefonaj bibliotekoj kaj Ilona Koutny raportis pri sia fruktodona vojaĝo en Ĉinio dum kiu ŝi donis sep universitatajn prelegojn angle kaj ĉine.

Artikoloj
⦁ Manfred Westermeyer

Hibrida milito de Putin kontraŭ (ekzemple Germanio)
jen – ne nur satira – video pri la hibrida milito de Putin kontrau la Okcidento:
Nova nocio: Wegwerf-Agenten: malmulte kostaj hooj (agentoj) m kiuj okazigas krimojn en la eksterlando (ekz-e en Germanio) kiu ĝenas la internan paconm kutime ankaŭ por doni falsajn spurojn al germanaj NRO-oj. Ili estas retejo kun ligoj al la Kremlo.

Organizitaj de RossoTrudniĈestvo – renkontiĝis pluraj hooj en la Ĝenerala Konsulejo de Bonn – la sama kie ni Verduloj 2-foje semajne manifestacias. Ili ricevis kontante la kostojn de la vojaĝo kaj de la hotelo. La temo estis libervola translokiĝo de Germanio al Rusio. Bonvolu vidi la fotonm kiun mi faris en la enir-zono de ĉi-tiu Konsulejo. Tie Putin skribis ke tiu regiono de la Fora Oriento de la R. F. perdas ĉiujare 300. 000 da hoojm kaj li invitas specialistojnm aparte junajn. Vi povas legi 10 noojn da provincoj de Kamĉatka ĝis Amurskaja oblast.
Jen kelkaj partoprenantoj:

• Larisa Yurĉenko ŝi kune planis tiun renkontiĝonm ŝi ricevis amikeco-ordenon de Putin pro ŝia “subteno de la kunlaboro inter Rusio kaj Germanio”;
• Maria W. Butina m ŝi iam estis punita en Usono kiel spiono (vidu pli pri ŝi en Vikipedio) ;
• Waldemar Herdt m asocio “Russophila” iama AfD parlamentano evangelikalulo (kontraŭis LGB. . . ) .
  Laŭ informo de la estona sekreta servo tiaj hooj varbas specialistojn por aktivi en Germanio (kaŭzi incendiojnm trafiko-ŝtopigojnm disinformi) kadre de la hibrida milito de Putin.
  Ekzemple Ulrich Oehmem iama parlamentano de la partio AfD (Alternative für Deutschland) kaj nun kunlaboranto de parlamentano ne plu havas la rajton de tiaj kunlaborantoj sen ajna problemo viziti la Parlamentejon. La juĝisto diris ke lia agado minacas la sekurecon de Germanio.
  Kroe: la parlamentanoj de la germana ekstrem-dekstra partio AfD tre ofte uzas sian demokratian rajton demandi la germanan registaronm kaj je multaj demandoj kreiĝas la impreso ke kelkaj demandoj venas rekte el la Kremlo. Ankaŭ W. W. Sergienko (iama kunlaboranto de AfD-parlamentano Eugen Schmidt) laboras por la Sekreta servo de Rusio kion li kaŝis kiel ĵurnalismaj kontaktoj.
  Yuri E. (kaŝas sian vizaĝon sub masko) m blogisto membro de la rusia sekreta servo. Li havis kontaktojn kun ambaŭ AfD-parlamentanoj.

https://www. youtube. co/watch?v=2YdrzgcgJog

(serio de Jan Böhmermann en la ZDF Magazin Royalem
ZDF = la Dua Germana TVm oficiala TV-elsendejo)
Du interesaj detaloj – kiun mi ne tuj vidis:
La flago de Rusio: Blankam Blua kaj Ruĝa
La simbolo de AfD uzas la samajn 3 kolorojn !

---

2024-0910 Russia Today influis la elektokampanjon en Usono
Usona firmao ricevis 10 milionojn (ne temis pri rubloj !) de RT por produkti videojm kiuj importis dekstremajn narativojn (rakontojn) al la publiko.

https://www. dw. co/de/wie-russland-versucht-wahlen-zu-beeinflussen/a-70167879

---

2025-12-03 Kartvelio & Azerbajĝan – sekvas Rusion; Armenio je la rando.
La elekto de la nuna registaro okazis pere de fraŭdo. Malgraŭ multaj falsaj ĵetoj da elekto-slipojm ne eblis malhelpi la registaron. Tiu sekvas Rusion. Grandaj manifestaciojm kantado de liberecaj kantoj.

Sorto de Armenio post la okupado de Berg-Karabach pere de Azerbajĝan.
VOAm asocio kiu instruas defendon.

Trump organizis pacon kaj ricevas invest-eblecojn pri la voj-zono de Naĥiĉevan al Azerbajĝanm kiu detranĉos Armenio de Irano.
EU subtenas Azerbajĝan-onm sekvas „duoblajn normojn“ – eble pro la nafto ?

https://www. arte. tv/de/videos/122762-008-A/tracks-east/

---

2025-12-03 Pri disertintoj el Rusio & pri gefiloj de politikistoj
Raporto de kelkaj el tiaj. Ili raportas pri torturo kaj remeto al la antaŭa fronto.
Mekanismoj de Anwerbung; parte per mensogoj eĉ afrikanoj el Afriko.
Infanoj de politikistoj ne bezonas partopreni militon. Por ili la alta mono kiun ricevas libervolulo ne gravas – ili estas pli riĉaj.
Ankaŭ temas pri bofilo de Trumpm k. s. – en Belgrad li rajtas konstrui tipan Trump-turonm ke oni devas detrui kaj formeti la historian konstruaĵon de la General-Stab (Svetogorska) .
Simile infanoj de Putin.
https://www. arte. tv/de/videos/122199-025-A/tracks-east/

---

2025-30-01 Kia propagando kie
Jen dokumentoj de instruisto en Rusio kiu rakontas pri la propagando en la lernejoj.
https://www. tagesschau. de/kultur/russland-kriegspropaganda-doku-100. html
La rakonto (narrativ) : Ukrainio Belarus kaj Rusio estas amikaj landoj. Tial ili nun devas savi Ukrainion kontraŭ la faŝismo tie.

---

Je Vendredo – vid-al-vide de la rusia konsulejo en Bonn – mi (mw) parolis kun instruistino el St. Peterburgo. Ŝi plendis ke multaj rusojm vivantaj en Germanio preskaŭ sole rigardas la rusiajn TV elsendojn; kaj sekve ne plu eblas paroli aŭ diskuti kun ili pri tiu milito – ĉar tuj la etoso eksplodas.

 – – – fino

⦁ Ian Fantom

2025-12-18

Mi aliĝis al Universala Esperanto-Asocio malfrue en 1962 je aĝo 17. Mi entuziasmis ne nur pri la lingvo sed pri la ideo malantaŭ ĝi. Naskiĝinta fine de la Dua Mondoilito mi tre konsciis pri militoj. Mi rimarkism ke ĉiuj anglalingvaj landoj estis ĉe la sama flanko. Per tio mi koprenis ian ligon inter lingvoj kaj militoj. Ne temas nur pri la lingvo kaj la kounikaj kanaloj kiujn ebligas la lingvo sed temas ankaŭ pri identeco. Pro tio mi dediĉis min al antaŭenigo de Esperanto tra mia junaĝo.
Hodiaŭ ni vidas la saman fenomenon. Niaj politikaj gvidantoj parolas pri la neceso pretigi nin por eventuala milito kontraŭ Rusio. Daŭre la parolado estas kontraŭrusa. Ĉiuj anglalingvaj landoj estas ĉe la sama flanko. Ankoraŭ dum mi ĉeestis lernejon mi vizitis kunvenon de loka filio de International Friendship League [Internacia Ligo de Amikeco]. Tiu asocio havas similan celon por preventi militojnm kiel havis la Esperanto-movado esceptem ke ĝi uzas la anglan lingvon. Sed kie ĝi estas en Rusio Ĉinio Irano? Nenie! Mallonge post kiam ĝi estis establita ekis la Granda Milito. Ankaŭ la Esperanto-movado ne
sukcesis preventi tionm sed almenaŭ ĝi havas ĉeeston en tiuj landoj.
Tra mia mezaĝo mi pli atentis la profesion kaj familionm do malpli okupiĝis pri Esperanta kampanjado je landa nivelo aŭ monad nivelo. Tamen ni partoprenis en Esperantaj eventojm kaj mi ofte raportis ilin al lokaj gazetoj. Kiam la infanoj estis pliaĝaj mi denove okupiĝis pri la landa Esperanto-movado. Tamen aferoj multe ŝanĝiĝis intertempe. Je emeritiĝo mi okupiĝis plentempe dum unu jaro por esplori la kaŭzon de la malkresko en la membronobroj en mia lando kaj provis atentigi la Esperantistojn pri la rezultoj. Dum preskaŭ dudek jaroj mi faris tielm kaj rilate al mia propra lando kaj rilate al UEA. Retrospektivem la Sekretario de Brita Esperanto- Asocio en la fruaj sepdekaj jaroj provis atentigi nin pri similaj aferoj.
Mi nur bedaŭrasm ke mi tiutempe ne prenis tempon for de mia informada laboro por esplori tiun problemonm ĉar tio estus ŝanĝinta la sorton de la movado. Mi povas nun dirim ke ĉiuj el miaj prognozoj
de la pasintaj dudek jaroj efektiviĝis. Kaj nun ĉiuj sciasm ke estas granda problemo eĉ se ili havas nenian ideon pri la kaŭzo.
En 2024 Gbeglo Koffi kaj mi atentis pri la problemoj en UEAm kaj decidis fari io da esplorado. Koffi estis Observanto en la Koitato de UEAm ĉar Togolando ne plu havis sufiĉe da membroj de UEA ke li estu Koitatano por la lando. Tamen li havis samajn rajtojn kiel Koitatanojm kro la voĉdonrajto. Li en la koenco de la jarcent0 21 estis Estrarano de UEA pri Afriko kaj li multe laboris kun Hans Bakker pri starigo de Esperanto-movado en la kontinento. Li havas multon por raktonti pri tiuj tagoj. Koffi kaj mi interkonsentism ke li distribuu Demandilon al ĉiuj Koitatanojm por esplori pri iliaj kontribuoj kaj sintenoj. Ni volis sciim ekzemplem ĝis kiu grado ili reprezentas la elektintojnm kaj kiaj estas iliaj perspektivoj pri la celoj de UEA kaj de la Esperanto-movado. Ni plenumism kun kelkaj malfacilojm tiun taskon. Sed UEA ne volis aŭdi pri la afero.
Fine ni decidis eldoni la rezultojn libroformem tiel ke ĉiuj povu legim studim kaj agi laŭ siaj juĝojm por plibonigi la situacion en UEA. Tamen por produkti tutan libron ni aldonis novan materialon. Temas pri
analizoj de la laboro de UEAm la respondecoj pri decidojm kaj la perspektivoj. Ekzemplem kiu vere decidis vendi la doonm turni la atenton de UEA al Agendo 2030m kaj anstataŭigi la redaktoron de Esperanto en la Universala Kongreso en Kubo?
Tiun libron ni lanĉis je Zamenhofa Tago 2025. Ĝi titoliĝas “Kien Universala Esperanto-Asocio?m kun subtitolo “Enketo kaj historia evoluo”.
Parto i temas pri “LA ENKETO”m kaj fine ĝi provizas observaĵojn kaj rekoendojn. Parto II temas pri “La historia evoluo”m kaj tie la libro rigardas malantaŭen kaj antaŭenm sugestantem ke ni lernu el la historio.
De kie fontos la nova movado?m ĝi demandas. Fine ĝi faras konkludon pri la strategia plano kiu estis
sub diskutado ekde 2001. Mi estas tre danka al GBEGLO Koffi pro lia kunlaboro en tiu ĉi
projekto. Li faris mirindaĵojn en Loém Togolando sed ne ĉiam estis agnoskita pro tio. Mi esperasm ke tiu libro estos utila por ĉiuj opinioformantoj en UEAm en la periodo de la nuna prezidanteco kaj
poste. Mi celasm ke ĝi estu modelo por esploroj ankaŭ pri aliaj kampanjantaj asociojm speciale la kontraŭmilitajm kiuj en la Okcidento ĝenerale suferas similajn problemojn. La Esperanto-movado
evidentigis rimarkeblan reziston al la ĝenerala kadukiĝo de kampanjantaj asociojm kaj ĝi estas aparte bone dokumentita. Do tio kio okazas nun en la Esperanto-movado povas havi gravecon tra la
demokratia mondo.
La libron eldonis Remit Press (https://remitpress. uk/) . La retejo havas ligojn kun kelkaj revendist
oj.