Në rrugën pa kthim

Read Time:10 Minute, 48 Second

— Një tregim letrar mbi shpërnguljen çame — frymëzuar nga libri i shkrimtarit Hamit Gurguri i titulluar: “Çami, tek guri polar”
Nga XHAVIT ÇITAKU

Rrëfimi i fjalës dhe kujtesës
Në çdo histori emigrimi fshihet një udhëtim i thellë shpirtëror, që shtrihet përtej kilometrave të largësisë dhe kufijve politikë. Ka histori që nuk përfundojnë me largimin. Ajo fillojnë aty. Sepse sa kohë që dikush kujton, sa kohë që dikush flet,
rruga — edhe kur është pa kthim — nuk është kurrë e humbur.
Shpërngulja nuk është vetëm një akt fizik, një kalim kufijsh apo një zhvendosje në hartë. Ajo është një çarje e brendshme, një zhvendosje e njeriut nga vetja e tij. Në këtë kuptim, rruga e mërgimit nuk është kurrë lineare. Ajo nuk shkon nga një pikë në tjetrën — ajo mbetet e hapur, e papërfunduar, një “rrugë pa kthim” që vazhdon të jetojë në kujtesë
Në këtë tregim do të pasqyrohet një rrugë pa kthim — rrugën e Naumit, një djaloshi çam që u detyrua të braktiste tokën e tij shekullore pas dhunës dhe padrejtësisë. Por kjo nuk është thjesht historia e një shpërnguljeje fizike. Është rrëfimi i një beteje për identitetin, gjuhën dhe kujtesën që nuk shuhet.
Në botën e tij të re, larg zërit të tokës së lindjes, Naumi gjeti një mënyrë për të rezistuar: fjalën. Fjalën që bëhet flamur, që mban gjallë historinë e atyre që u harruan dhe që i jep jetë kujtimeve të shkatërruara.
Përmes katër kapitujve dhe një epilogu, ne do të ndjekim këtë rrugëtim të vështirë, por edhe të mbushur me forcë shpirtërore dhe shpresë. Një rrugë që flet për plagët e një populli, për mungesën e kthimit, dhe për fuqinë që ka fjala e shkruar dhe e thënë.
Ky tregim është një kujtesë, një dëshmi dhe një thirrje për të mos harruar, për të ruajtur gjuhën dhe për të bërë që zëri i të harruarve të dëgjohet përherë.
Ekekutim pa gjyq, thjesht sepse foli shqip
Në fund të vjeshtës të vitit 1944, para se të binte bora e parë, një thirrje e thatë, si urdhër ushtarak, përplasi qetësinë e fshatit:“Dorëzojeni vendin. Sot largohet gjaku juaj nga këta
gurë.”
Fshati ishte Paramithia. Gurët ishin ata që kishin dëgjuar gjuhën shqipe që nga koha kur dhitë ngjiteshin malit dhe plakat recitonin vargjet e “Këngës së Halil Garrisë” në verandën e shtëpisë.
Naumi ishte 17 vjeç. Kishte përfunduar shkollën në Janinë me rezultate të mira, por atë ditë nuk mendonte për letrat apo librat. Mendonte si ta shpëtonte motrën e vogël që e trembte krisma e çdo të shtëne. Ajo nuk e dinte që lufta nuk fillonte me pushkë — por me urrejtje.
“Ecni!”, bërtiti një zë ushtaraku grek. “Çfarë prisni? Të vijë zoti juaj t’ju mbrojë?”
E ëma e Naumit mbajti në duar thesin me rrobat që kishin mbetur nga babai — të cilin, para katër ditësh, e kishin ekzekutuar pa gjyq. Thjesht sepse foli shqip.
Në rrugë, njerëzit nuk qanin më. Kishin kaluar nga britma në heshtje. Rënkonin vetëm bagëtitë që i tërhiqnin me zor nga shtëpitë.
Ushtria greke kishte një listë me mbiemra: ata që ishin Hoxha, Beqiri, Alia — shënoheshin për t’u “zhdukur me kujdes”, siç tha një nga oficerët.
Naumi e kuptoi se ajo nuk ishte rrugë drejt një strehimi – por rruga pa kthim.
As fjalët nuk i mbante dot. Veç një e ngurtë në gjoksin e djathtë, si copë guri. Si një gur varri pa emër.
Kur mbërritën në kufi, i ndanë. Gratë në një anë, burrat në anën tjetër.
Nëna u përpoq ta mbante motrën e vogël, por një ushtar e tërhoqi zvarrë, duke i thënë:
“Në Shqipëri do të mësoni si të jetoni si shërbëtorë.”
Naumi nuk bërtiti. Vetëm uli kokën dhe shtrëngoi gurin që kishte fshehur në xhep. Ishte gur nga çatia e shtëpisë së tij, një gur i zi, i lëmuar nga koha dhe shiu.
“Ky është amaneti,” mendoi. “Ky gur do më tregojë rrugën mbrapa, nëse bota ndonjëherë na lejon të kthehemi.”
Vitet kaluan. Ai e gjeti veten në Suedi, në një strehë të ftohtë por njerëzore. Aty, në një park nordik, ngriti një gur të vogël. Nuk shkroi as emër, as datë. Vetëm:
“Çamëri. Rruga ime fillon këtu.”
Fëmijët e tij nuk flisnin më rrjedhshëm shqip. Por kur shkonin në park, Naumi u tregonte:
“Ky nuk është një gur si gjithë të tjerët. Kjo është shtëpia e parë që ndërtova, kur nuk kisha më asnjë.”
Dhe ai gur, nën dëborën suedeze, fliste gjuhën që askush nuk mund ta dëbonte.
Kur fjala u bë flamur
Në vitet e para në Suedi, Naumi nuk fliste shumë. Gjuhën e vendit e mësonte ngadalë, por jo pse s’kishte aftësi — ai kishte zgjedhur të mos harrojë shqipen, ashtu siç të tjerët zgjedhin të mos harrojnë një fytyrë të dashur.
Në një strehë emigrantësh pranë Göteborgut, një grua polake i tha një ditë:
“Ti flet si të kesh ikur nga një histori që s’ka përfunduar.”
Naumi buzëqeshi me hidhërim.
“Jo. Unë flas si të jem ende aty.”
Në darkat e gjata të dimrit nordik, ai niste të shkruante në fletore të vjetra që ia jepnin vullnetarët. Nuk shkruante për veten.
Shkruante për të tjerët: për Esatin që e vranë te kroi sepse nuk hoqi plisin, për nënën që nuk gjeti më kurrë varrin e burrit të saj, për Sabrien që lindi fëmijën rrugës, në kufirin e harresës.
Fjalët ishin të thjeshta, por ngjyrat e tyre shpërthenin:
“Gjuha është gjaku që nuk shterohet edhe kur plagët nuk mbyllen.”
Ai i lexonte zëshëm, vetes, murit, ndonjëherë edhe dritares së ngrirë.
Derisa një ditë, një vullnetare suedeze, e re, e kuqe në faqe dhe me emrin Klara, i tha:
“Naum, pse nuk e lexon këtë për të gjithë? Ti i jep zë atyre që nuk dinë si të tregojnë.”
Aty filloi gjithçka.
Në një dhomë të vogël biblioteke, Naumi lexoi rrëfimet e tij për emigrantët e tjerë — sirianë, iranianë, somalezë…
Askush nuk kuptonte shqip, por të gjithë kuptonin dridhjen në zë, pauzat e rënda, ngashërimin e përmbajtur që lindte mes fjalëve.
Në një botë ku gjithçka materiale mund të merret, fjala mbetet forma më e qëndrueshme e pronës. Ajo nuk konfiskohet, nuk digjet, nuk dëbohet. Përkundrazi, ajo qarkullon, përhapet dhe gjen strehë te të tjerët. Kur Naumi lexon rrëfimet e tij për njerëz që nuk e kuptojnë gjuhën shqipe, ai përjeton një të vërtetë të thellë: dhimbja është
universale, dhe fjala — edhe kur nuk kuptohet plotësisht — mund të ndjehet.
Një ditë, një burrë afgan u ngrit dhe tha:
“Unë nuk e di ku është Çamëria. Por tani e di se edhe vendi im ka një gur si i yti.”
Vite më vonë, Naumi u ftua të lexojë në një festival kulturor. Kur hyri në sallë, dikush i kishte vendosur një flamur të vogël shqiptar pranë mikrofonit.
Ai u ndal. E pa. Nuk tha asgjë. Pastaj nisi të lexojë.
Lexoi për kurbetin, për tokën e zënë me heshtje, për një djalë që flinte me gurin nën jastëk.
Lexoi derisa fjalët nuk ishin më thjesht rrëfime — ishin zëra që kërkonin vendin e tyre në botë.
Në fund, dikush nga audienca u ngrit dhe tha me lot në sy:
“Ti nuk kishe flamur. Por fjala jote e ndërtoi.”
Dhe kështu, për herë të parë, Naumi kuptoi se flamuri nuk është vetëm copë stofi.
Ai mund të jetë një fjalë. Një kujtim. Një gur i mbajtur në xhep për pesëdhjetë vjet.
Fjalët e tij i besonin letrës më shumë se ajrit. Ajri ikte, letra mbetej. Naumi kishte shkruar dhjetëra letra në jetën e tij, por vetëm një nuk e dërgoi kurrë — ajo që iu drejtohej nënës, nëse ajo do të kishte mbijetuar.
Letra u shkrua në një mbrëmje janari, kur bora mbulonte çdo shenjë të dheut suedez, dhe vetmia e kishte ngushtuar frymëmarrjen. Ishte nata e vetme kur kishte qarë pa zë, si fëmijë.
Ai mori letrën, e shkroi me kujdes, jo si autor, por si bir.
“Nënë,
E di që nuk ke adresë, por kam besuar gjithmonë se fjala gjen rrugën më mirë se posta.
Nëse kjo letër nuk të arrin ty, le të arrijë te Zoti.
Nëse nuk e lexon ti, le ta lexojnë të tjerët që kanë humbur nënat në rrugët pa kthim.
Të kërkova gjithmonë — në çdo grua që mbante shamí, në çdo zë që thërriste ‘bir’.
Të kërkova në zgjimin e syve të motrës sime, në shijen e bukës që nuk e kishte më erën e shtëpisë.
Unë jam ende gjallë. Kam rritur dy fëmijë që nuk dinë ku është Çamëria, por e ndiejnë se kanë një rrënjë të ngulur në diçka më të thellë se toka — në dhimbje.
Në çdo darkë u flas për ty. Nuk u them që ishe martire. U them që ishe nënë. Kaq mjafton për të kuptuar gjithçka.
Kur më kaplon të ftohtit, vendos dorën në xhep. E ndiej gurin që mora nga shtëpia jonë. Aty je ti. E aty je gjithmonë.
Nuk kam më gjak në duar, nënë. Kam fjalë. Dhe fjalët nuk vrasin. Ato ruajnë.
Nëse dikush e lexon këtë letër dhe thotë: “Kjo është historia ime”, atëherë ti nuk ke vdekur.
Biri yt,
Naumi”
E palosi me kujdes. Nuk e futi në zarf. Nuk shkroi adresë.
E vendosi në një kuti druri ku ruante librin e parë të shkruar në Suedi dhe një shall të motrës që kishte mbetur pezull në kujtim.
Letra nuk u dërgua. Por u lexua — herë pas here, nga vetë ai.
Dhe një ditë, kur mbesa e tij më e vogël i kërkoi një histori për gjumë, ai nuk i lexoi përrallë.
I lexoi letrën.
Ajo nuk kuptoi çdo fjalë, por në fund tha:
“Kjo duket si flamuri yt, gjysh. Ai që nuk valëvitet në erë, por brenda teje.”
Naumi mbylli sytë. Dhe heshti.
Sepse kishte kuptuar se disa letra nuk kanë nevojë të mbërrijnë. Ato janë shkruar që të mbajnë gjallë kujtesën, jo komunikimin.
Kthimi që s’ndodhi kurrë
Pas dekadash larg atdheut, Naumi gjithnjë ruante një shpresë të heshtur: të kthente hapin në vendin ku kishte lindur, të përqafonte tokën, gurin, njerëzit e saj. Por rruga e kthimi kishte mbetur gjithmonë e mbyllur, jo nga dera e shtëpisë, por nga murët e heshtjes dhe harresës.
Një dimër tjetër suedez, ndërsa bora mbulonte qytetin, ai ndjeu nevojën e papërmbajtshme për të shkuar në arkivin e librave të tij. Aty, mes faqeve të kalbura, gjeti një letër të vjetër — një ftesë për të vizituar Shqipërinë, një shans i dhënë nga një organizatë kulturore. Por dokumentet e udhëtimit nuk erdhën kurrë; byrokracia ngadalësoi gjithçka deri në vonesë.
Ai u ndal. Në pasqyrën e vjetër të dhomës së tij pa fytyrën e atij djaloshi që dikur ëndërronte kthimin. Ishte plakur, i lodhur, dhe çdo vit që kalonte i shtonte një gur të ri mbi shpinë.
Në sytë e tij kishte dy derte: njëri i mbushur me mall, tjetri me hidhërim.
Herë pas here dëgjonte fjalën “Çamëri” në lajmet e largëta, një zë i heshtur që kërkonte drejtësi. Por për të, ajo ishte më shumë se një vend në hartë — ishte një plagë që nuk do të shërohej kurrë.
Ai i thoshte vetes:
“Më mirë të mos kthehem, se kthimi pa shtëpi është si të jesh i vdekur në jetë.”
Në fund të fundit, ai e kishte kuptuar se kthimi i tij nuk ishte vetëm një udhëtim fizik — ishte një rrugë që duhej ndërtuar në zemra, në fjalë, në kujtime.
Në atë dhomë të ngrohtë suedeze, me dritën e zbehtë të një llambë që fluturonte me hapat e kohës, Naumi ngriti gurin polar që kishte ruajtur për dekada dhe tha me zë të ulët:
“Ti je këtu, po ashtu edhe unë. Kthimi im u bë rrugë për ata që do të vijnë më pas.”
Fjala dhe Kujtesa — Gurët e pavdekësisë
Në botën ku rrjedhin lumenj të kohës dhe gurët e harresës ngrihen lartë, fjalët janë ato që ndërtojnë ura për të kaluar humnerat.
Kujtesa është qiriri që ndez zjarrin në errësirë, edhe kur toka është kthyer pluhur dhe era e harresës fryn e pamëshirë.
Naumi e dinte mirë:
Fjala është më e fortë se guri. Ajo mban gjallë rrëfimet që duan të shuajnë, ndez shpresat që duan të fikën, dhe përmbledh dhimbjet që duan të heshtin.
Kujtesa është flamuri që valëvitet brenda çdo zemre, një vulë e padukshme që lidh të kaluarën me të ardhmen, një betim i heshtur për të mos harruar kurrë se kush ishim, çfarë kemi kaluar dhe përse duhet të jemi këtu.
Në çdo gur polar të largët, në çdo fjalë të shkruar apo të thënë në heshtje, qëndron jeta e një kombi që nuk e dorëzon dot zërin.
Në çdo letër që nuk mbërrin kurrë, në çdo rrugë pa kthim, ka një premtim:
Se fjala dhe kujtesa janë të vetmet gurë që nuk thyhen — dhe përmes tyre, ne jetojmë përgjithmonë.
Në fund, mbetet një pyetje thelbësore: çfarë është ajo që nuk mund të merret nga njeriu?
Përgjigjja që ofron ky tregim është e thjeshtë dhe e thellë njëkohësisht: nuk mund të merret ajo që jeton brenda tij. As gjuha. As kujtesa. As nevoja për të treguar.